Edade vandàlica

Cùllieri, Cornus, basìlica paleocristiana. Foto de Marco Ceraglia, 2009, Aiat risòrgidu digitales Sardeggna IDV

Sas fontes documentàrias sunt iscassas e est duncas s'archeologia chi frunit sos trastos pro torrare a costrùere s'istòria sarda in su sèculu de sa conchista vandàlica. Sa continuidade de sos flussos cummertziales cun Roma e cun s'Àfrica setentrionale inditat chi su tessutu econòmicu tardoromano si fiat mantentu vitale. Sas tzitades costerinas non perdent s'importu issoro. Su territòriu devet però si torrare a organizare segundu noas coordinadas, detadas de sa presèntzia cristiana.
In su IV e in su sèculu V si registrant noas relativas a sos primos màrtires e a sos primos pìscamos sardos. Sa presèntzia cristiana s'intensificat a s'arribu de sos Vàndalos e sighit in sos belle chimbighentos annos de controllu bizantinu, cumintzadu in su 534 cun la torrat a conchistare de sa Sardigna a banda de Giustinianu.
In su 484 partètzipant a su cuntzìliu de Cartàgine chimbe pìscamos sardos: Lutziferru de Casteddu, Vitale de Sulci (Santu Antiogu), Martiniano de Forum Traiani (Fordongianus), Bonifàtziu de Sanafer (fortzis Cornus, acanta Cùllieri) e Felice de Turris Lybissonis (Portu Turre). In sas dècadas sutzessivas sa s'ablandare de sas tensiones intre su cleru catòlicu e cuddu arianu introduidu dae sos Vàndalos determinat s'esìliu in Sardigna de unu grupu de pìscamos fideles a sa Crèsia de Roma. Intre custos est Fulgenzio de Ruspas, chi fundat a Casteddu unu monastèriu acanta sa basìlica de San Saturnino.
S'archeologia permitet de documentare fintzas in Sardigna sa presèntzia de su prus antigu tipu de crèsia cristiana, sa basìlica a fundu longitudinale elaborada a Roma a su tempus de s'imperadore Costantinu. Aiat pedidu a tres navadas de su V-sèculu VI, cun àbside a ovest o a est, sunt istadas individuadas a Cornus, Tharros, Nora, Portu Turre e Donori.
Su monastèriu casteddàiu de Fulgenzio devenit un'ativu tzentru de cultura e in generale sa faina de sos pìscamos africanos favorit sa cristianizatzione de sas zonas internas de s'ìsula, comente a documentant sos diversos casos de crèsias rurales provididas de battistero.