Segni fortes in su paesàgiu istòricu isolanu

Igrèsias, muros medievales. Foto de Pietro Paolo Pinna, 2009, de Risursas digitales Sardigna IDV

Sos documentos de archìviu narant chi a pustis de sa metade de su sèculu XI sa Sardigna est partzida in bator regnos o giuigados. A capu de ognunu istat unu re o giùighe, dotadu de autoridade suprema. Ogni giuigadu est partzidu in curadorias, chi currispondent a sa partitzione eclesiàstica in diòtzesi.
Su territòriu est amparadu in manera militare de sos casteddos, chi òcupant sos cùcuros de sas puntas. Sa populatzione si collit in sas tzitades costeras e in numerosos bidditzolos ispartos in su territòriu, chi faghent capu a sas crèsias. Sas prus mannas sunt catedrales e abbadias, de sas cales dipendent unas àteras crèsias, parrochiales o monàsticas.
Finas a sos cumintzos de su sèculu XIV frorit s'architetura romànica, mescamente longu sa fasca costera e in sas fertiles pranuras de sa metade otzidentale de s'ìsula. Cudda orientale, montagnina e asurida de ampras zonas pianeggianti chi si prestent a s'isfrutamentu intensivu de sas risursas agropastorali, est pòvera de tzitade e de cunsighèntzia de crèsias romànicas fintzas in su sartu. Custas ùrtimas si cuntzentrant de su Logudoro a su Campidanu, cun importantes monumentos in Gallura, Montacuto, Goceano, Meilogu, Planargia, Montiferru, Trexenta, Marmilla o Sulcis, ue ancora oe costituint unu sinnu forte in su paesàgiu isolanu siat urbanu siat rurale.
Cando s'insertant in su cuntestu tzitadinu, funtzionant de fulcro de unu tessutu medievale s'ispissu intregu. Cando s'ergono assoladas in su sartu, documentant s'antiga esistèntzia de unu bidditzolu oramai abbandonadu. Meda de prus de sos casteddos medievales, pro sa majore ala reduidos a rùderes, sas crèsias romànicas rapresentant a su mègius cantu restat de un'època passada, in sa cale s'ìsula aiat ischidu espressare una tziviltade architetònica de livellu europeu.
Su Romànicu est su primu beru limbàgiu artìsticu de respiru internatzionale. S'architetura romànica assumet in Sardigna una particulare rilevàntzia, pro una sèrie de motivos. Anzitutto, s'ausèntzia de una faina sìsmica l'at preservada dae sas destruiduras subidas a esèmpiu in Itàlia meridionale. Posca, s'impoverimento de s'ìsula a pustis de sa conchista aragonesa de su sèculu XIV at s'ispissu impedidu chi sas crèsias romànicas bennerent trasformadas in su tempus, gasi chi medas de issas lompent a nois cun sas formas originàrias de su XI-sèculu XIII.
In fines, non bisòngiat discuidare s'originalidade e s'ogetiva rilevàntzia, fintzas numèrica, de sas crèsias romànicas in Sardigna: sunt in prus de 150 sas chi cunservant istruturas significativas. In custu panorama si distinghent catedrales e parrochiales, abbadias e aiat pedidu monàsticas, in màssima ala costruidas in pedra e privas de sos pintados murales chi las decoraiant. Unas cantas tenent però cunservadu afriscos o interessantes decoraduras iscultòreas.

Aggiornamento

1/7/2025 - 12:56