Sa tzitade est in sa base de una profunda rias subra de sa costa N/E de sa Sardigna e s'estendet in unu tretu de pranura subra de sa riba de s'omònimu golfu. Sa tzitade est dotada de unu de sos portos cummertziales e turìsticos prus importantes de s'ìsula e de un'aeroportu, lu "Costat Smeralda", cunsideradu unu de sos prus importantes in Itàlia.
Su tzentru de sa tzitade moderna insistet in bona ala subra de s'àrea ocupada dae sa tzitade antiga. Sas testimonias monumentales ascrivibili a sos perìodos pùnicu e romanu sunt costituidas in manera essentziale de sos muros pùnicos, de s'acuedutu romanu e de sos grandu relitos de naves romanas a su presente in cursu de restàuru chi ant a èssere espostos in su Museu Archeològicu in fase de cumpretamentu in Terranoa.
Su patrimoniu archeològicu de sa tzitade est in prus costituidu dae numerosos giatzimentos subàcueos. Unu tzensu ancora in corsicanu at permìtidu de individuare belle una chentina de giassos chi nos cunsignant s'imàgine de su bratzu de mare antale sa tzitade frecuentadu meda, non petzi de sas grandu naves onerarie, ma fintzas de piticas imbarcatziones chi chirriaiant mertzes longu sa costa cun navigatzione de piticu cabotàgiu, impreende comente a aprodet insenature acontzadas subra de sa costa (Porto San Paolo, Cala Moresca) e ìsulas pericostiere (Spalmatore, Tavolara). Unu de sos rinvenimentos subàcueos ispicat pro eccezionalità: sa conca de istàtua in terracotta chi rafigurat a mannària naturale su deus Èrcule. Si tratat de sa còpia de unu pèrdidu originale in brunzu chi si deviat agatare in su santuàriu tzitadinu dedicadu a su deus e realizada a Terranoa in s'II sèculu a.C. cun s'impreu de màdrighes.
Su tretu visìbile e visitabile de sos muros pùnicos est costituidu dae una muratura retilìnea a dòpia cortina, costituidu dae grandu blocos de granitu subra de su chirru esternu e prus piticos subra de s'ala interna, una ghenna de atzessu e unu àteru tretu retilìneu de su cale sporge una turre de defensa a fundu retangulare, realizada chinghende de blocos unu piticu dossu de roca naturale. A s'internu de sa turre est presente una bartza de collida de s'abba, como reinterrata pro motivos de cunservatzione. Unos cantos blocos cunservant ancora una traballadura a bugnato, riscontrabile in unas àteras istruturas de defensa de su mundu pùnicu.
Lu tratzadu de s'acuedutu, movende de Cabu Abbas, s'isnodaiat pro belle 7 km e si poniat in su tzentru urbanu de N longu unu percursu chi tocaiat sos atuales Tzentru Martini, bia A. Nenni e su gùturu F de bia de sas Termas pro cròmpere s'impiantu termale. Sos restos oe visìbiles s'agatant a s. de su caminu asfaltadu in localidade Ischit Rughittula; s'abba defluiva in antis in una giuta terrada, posca in una pitica bartza cuadrada dae sa cale comintzat unu tretu costituidu dae arcos, unos cantos cales cunservados, chi sighit cun una portzione in muru prenu. Subra de sa d. de su caminu s'agatat una grussa cisterna de fundu retangulare a duas navadas belle de su totu fossada in sa roca francu sa cobertura cun ancora sos istampos de aerazione e portziones de su rivestimentu impermeàbile in malta idràulica. Bighinos a sos chirros curtzos de sa cisterna s'agataiant unas àteras duas bartzas e unu putzu de intrada e essida de s'abba.
S'àrea, de m 120 x 20, in cale sunt istados atzapados sos restos de imbarcatziones, currispondet a su portu printzipale de sa tzitade antiga, amparadu in manera antiga de unu longu molu chi collegaiat sa riba a s'ìsula de Peddona. Sunt istadas recuperadas notèvoles cantidades de repertos tzeràmicos de vàrias èpocas, prendas, monedas, lucerne, colunnas de granitu, ossos animales, trastos pro sa pisca e mescamente 24 relitos de naves, in bonu istadu de cunservatzione, de cale duas de s'època de Nerone, 16 chi torrant a artziare a su sèculu V d.C. e duos de s'edade giudicale, Unu de sos rinvenimentos prus importantes est costituidu dae su recùperu de una flota imperiale datàbile a su sèculu V cumposta de naves in manera originària longas intre sos 18 e sos 30 m, dispostas in manera parallela intre issas e perpendiculares a sa lìnia de costa, coladas a picu a sa matessi profundidade, in abbas bassas. De sa positzione s'est deduidu chi issas siant istadas afundadas mentras fiant ormeggiate in portu, longu pontili de linna de cale sunt istados individuados sos restos. Custu at fatu pessare chi sa destruidura esseret acontèssida pro totus in su matessi momentu de sighida a un'eventu distruidore de mannu batida, comente a diant inditare fintzas sos rastros de bruciature subra de sas linnas.

Istòria de sos iscavos
Sas primas iscumbatas furriadas a sa chirca de sas orìgines de sa tzitade si fiant acumpridos a su printzìpiu de su sèculu XVII e aiant interessadu sas àreas de su campusantu acanta sa crèsia de San Simplicio. In sa prima metade de s'Otighentos fiant istados aviadas chircas archeològicas finalizzate a s'achirimentu de testimonias materiales chi aiant postu a pare siat acanta istitutos de museos siat in colletziones privadas italianas e èsteras. Sa crònaca de tale faina, chi aiat giutu a iscobertas numerosas meda, fiat istadu dada dae su canònicu Giovanni Spano de su 1855 a su 1876. Partinde dae su 1880 e finas a su 1884 Pietro Tamponi aiat compiladu una sèrie de importantes note subra de sas iscobertas archeològicas fatas a Terranoa e in su territòriu suo. Fintzas sos Soprintendenti Antonio Taramelli in sos primos deghènnios de su Noighentos e Doro Levi in sos annos Trenta si fiant ocupados a prus aiat torradu a leare de iscavos archeològicos. In sos annos Chimbanta importante meda fiat istadu sa faina de Dionigi Panedda chi aiat postu a pare in sos duos volùmenes subra de Terranoa de sa "Forma italianas". De su 1958 a su 1977 sa tzitade est istada ogetu de interventos raros de iscavu e de recùperu, comente a sos de su primu Soprintendente a sas antighidades pro sas Provìntzias de Sassari e Nùgoro Guglielmo Maetzke intre sa fine de sos annos Chimbanta e su 1966 e sos de Enrico Acquaro in sos annos Setanta. In sos annos sutzessivos finas a su 1990 s'amparu de sa Soprintendenza archeològica est devènnida sistemàtica e contina. De su 1990 benit acumprida a Terranoa una faina de chirca e de connoschimentu aprofundidu de su territòriu, chi cumprendet fintzas su controllu e su recùperu de su patrimoniu archeològicu bènnidu de iscavos raros siat terrestres siat subàcueos. A dolu mannu sa destruidura de sas istruturas de sa tzitade antiga est andada de pari passu cun s'isvilupu de sa tzitade moderna. Sa majore ala de sos iscavos in sa sola àrea urbana ant difatis tentu, e tenent galu oe, sas caraterìsticas de s'apretu (in nùmeru de chimbanta de su 1980 a su 1994, suta de sa diretzione da prima de Antonio Sanciu e posca de Rubens De Oriano). In su 1992 un'iscavu de apretu at postu in lughe un'importante àrea funerària in localidade Su Cuguttu. In su trìulas de su 1999, durante sos traballos pro su fàbricu de unu tunnel suta de su livellu de su mare, sunt istados agatados sos restos de sos chi s'iscavu archeològicu, tramudadu longu sa fasca litoranea e duradu tres annos, giutu dae Rubens De Oriano, at identificadu comente a sos relitos de naves antigas cun sos càrrigos issoro.

Bibliografia
D. Panedda, Terranoa in su perìodu pùnicu e romanu, Roma, 1953;
D. Panedda, S'agru de Terranoa in su perìodu preistòricu, pùnicu e romanu, Roma, 1954;
R. De Oriano, "Terranoa: ascendenze pùnicas in s'impiantu urbanìsticu romanu", in S'Àfrica Rumana. Àutos de su de VII cunvegnos de Studio (Sassari, 15-17 nadale 1989), Sassari, Gallizzi, 1990, pp. 487-496;
Terranoa e su territòriu suo. Istòria e archeologia, Otieri, Su Torchietto, 1991;
R. De Oriano, "Unu santuàriu de Melqart-Èrcule a Terranoa", in S'Àfrica Rumana. Àutos de su de X cunvegnos de Studio (Aristanis, 11-13 nadale 1992), Sassari, Archìviu Fotogràficu Sardu, Sassari 1994, pp. 937-948;
A. Mastinu, P. Ruggeri, "Claudia Augustos liberta Acte, sa liberta amada dae Nerone a Terranoa", in Latomus. Revue de Études Latines, LIV, 3, 1995, pp. 513-544, tavv. VII-XI;
Archeologia de su territòriu, territòriu de s'archeologia. Unu sistema informativu territoriale orientadu subra de s'archeologia de sa regione ambientale Gallura, Casteddu, 1996;
Terranoa in edade antiga. Àutos de su Cunvegnu internatzionale de Studios "De Olbìa a Terranoa. 2500 annos de istòria de una tzitade mediterrànea" (Terranoa, 12-14 maju 1994), Sassari, Chiarella, 1996;
R. De Oriano, "Relitos de istòria: s'iscavu de su portu de Terranoa", in S'Àfrica Rumana. Àutos de su de XIV cunvegnos de Studio (Sassari, 7-10 nadale 2000), Roma, Carocci, 2002, pp. 1249-62;
E. Riccardi, "I relitos de su portu de Terranoa", in S'Àfrica Rumana. Àutos de su de XIV cunvegnos de Studio (Sassari, 7-10 nadale 2000), Roma, Carocci, 2002, pp. 1263-73;
A. Sanciu, "Lucerne cun bullos de fàbrica de su portu de Terranoa", in S'Àfrica Rumana. Àutos de su de XIV cunvegnos de Studio (Sassari, 7-10 nadale 2000), Roma, Carocci, 2002, pp. 1281-99;
R. De Oriano-G. Pedra, "Mehercle! Cultu e imàgines de Èrcule a Terranoa", in Sardinia, Còrsica et Baleares antiquate. International Journal of Archaeology, I, 2003, pp. 131-146;
A. Sanciu, "Iscavos a s'acuedutu romanu de Terranoa", in Sardinia, Còrsica et Baleares antiquate. International Journal of Archaeology, I, 2003, pp. 147-156;
R. De Oriano, "Euploia. Subra de duos logos de cultu de su portu de Terranoa", in Sardinia, Còrsica et Baleares antiquate. International Journal of Archaeology, II, 2004, pp. 109-118;
A.R. Ghiotto, S'architetura romana in sas tzitades de sa Sardigna, Roma, Cuàsar, 2004, pp. 194-195;
R. De Oriano, "I Serdaioi de Terranoa?", in Sa Parola de su Passadu, 340, LX, 2005, pp. 58-74;
R. De Oriano-I. Oggiano, "Iolao ecista de Terranoa: sas evidèntzias archeològicas intre VIII e sèculu VI a.C.", in Su Mediterràneu de Herakles. Àutos de su cunvegnu de istùdios (Sassari 26 martzu, Aristanis 27-28 martzu 2004), Roma, 2005, pp. 169-199;
A. Mastinu, Istòria de sa Sardigna antiga, Nùgoro, Su Maestrale, 2005, pp. 286-289;
R. De Oriano, I favolosi relitos de Terranoa sa cosmopolita, "Darwin. Cartulàrios", n. 1 (trìulas-austu 2006), pp. 98-103.

Comente arribbare
Pro lòmpere acanta sa zona archeològica si cursat su cursu Umberto e in pagos minutos a pees faghent a cròmpere sos muros pùnicos assetiados intre bia Torinu, bia Acuedutu (no a largu de sas Postas Tzentrales) e sa crèsia romànica de San Simplicio, fraigada intre su XI e su sèculu XII. Sos restos de s'acuedutu romanu sunt visìbiles in localidade Ischit Rughittula (de su lungomare de bia de sos Lidos s'acumprida a s. e deretu a pustis de su cavalcavia si cursat su caminu asfaltadu pro belle 1 km).