Seguici su
Cerca Cerca nel sito

A s'iscoberta de su tèmpiu de Sardus Pater

A s'iscoberta de su tèmpiu de Sardus Pater

A s'iscoberta de su tèmpiu de Sardus Pater
Frùmini Mayori, tèmpiu de Antas, epigrafe. Foto de Regione Autònoma dell Sardigna, de Sardigna DL

Sa chirca de su tèmpiu de Sardus Pater est istada sa prus apassionante chistione de topografia antiga de sa Sardigna.
In su sèculu XVI fintzas in s'ìsula aiant torradu a leare a tzirculare sos còdighes e sos primos libros a istampa de sos autores gregos e latinos. Fiat naschidu deretu unu vivace interessu subra de sas tzitades antigas de s'ìsula.
Sas primas editziones de sa Geografia de Tolomeu aiant segugiadu s'interessu de sos Sardi: unu capìtulu de su de tres libros de s'òpera fiat dedicadu a s'ìsula, e in issu fiant elencadas deghinas e deghinas de localidades isolanas.
Nointames Tolomeu aeret inditadu pro cadauna de sas localidades las coordinades geogràficas (longitùdine e latitùdine), sas ubicazioni permanentaiant dudosas in cantu basadas subra càrculos no atendìbiles.
Ancora non si connoschiat sa localizatzione de su Tèmpiu de su Sardus Pater.
Fintzas s'Anònimu de Ravenna in su sèculu VII e Guidone in su XII mentovaiant su tèmpiu de Sardus in sas òperas geogràficas pròpias, redatada impreende in manera larga sas fontes de s'antighidade. Ma su mancadu indicu de sas distàntzias intre sas localidades mentovadas rendiat comente si siat dificultosu s'impreu de sas duas òperas a sos fines topogràficos.
Fiat istadu su pìscamu tataresu Giovanni Francesco Fara a s'ocupare pro primu de sa localizatzione de su tèmpiu de Sardus Pater chi, in su 1580, collocaiat subra de su "caput Neapolis", s'artu promontòriu subra de su mare oe naradu Capo Berbeghe.
Giuseppe Manno, cun s'òpera sua "Istòria de Sardigna" de su 1825, dudosu subra de s'ubicazione de su tèmpiu, lu collocaiat intre su Capo Berbeghe, comente a boliat su Fara in su Chimbighentos, e su Capo Frasca.
Fintzas Alberto Lamarmora afrontat su problema. In su 1839 issu incàrrigat s'architetu cagliaritano Gaetano Cima de si giùghere in sa badde de Antas pro rilevare su tèmpiu e pro sovraintendere a sas operatziones de chirca de sos frammentos mancanti a s'epigrafe de su frontone. Sa mùngia de su Cima non fiat istadu coronada dae sa resessida e in su 1840, in su segundu volùmene de su suo "Voyage", su Lamarmora aiat pòdidu publicare, paris cun sos rilievos e a sas propostas de ricostrutzione de su tèmpiu redatados dae su Cima, una partziale meda letura de s'epigrafe, atribuida a Antonino Pio (138-161 d.C.) od a Marco Aurelio (161-180 d.C.).
S'imponenza de sos rùderes aiat sugeridu a su Lamarmora s'ipòtesi chi su tèmpiu esseret unu santuàriu urbanu de su territòriu de sa tzitade minerària de Metalla ("Sas minas"), mentovada in su "Itinerarium Antonini", intre Neapolis e Sulci, longu su caminu costeri setentrionale e otzidentale narada "a Tibulas Sulcis". Puru non podende·si torrare a costrùere in manera puntuale lu tratzadu de su caminu romanu, sos trinta mìllios romanas (belle 45 Km) assignadas dae su "Itinerarium" siat in su tretu Neapolis-Metalla siat in cuddu intre Metalla e Sulci induiant a localizare Metalla acanta Frùmini Mayori, in sos dintorni de Antas. In su 1859 Lamarmora at a mudare però idea e s'at a referire a su promontòriu de sa Frasca in cantu in unu frammentu de colunna miliaria, atzapadu a Neapolis a oriente de cuddu promontòriu, si mentovat una bia chi giughet finas a unu giassu, su cale nùmene, in parte cunservadu, acabat in "ellum". Su Lamarmora, imbetzes chi [Us]ellum, proponet de integrare [sac]ellum, tempietto (de Sardus Pater).
In su 1858, Giovanni Spano, babbu de s'archeologia sarda, espressat s'opinione chi su tèmpiu siat "collocadu a sa falda orientale de su monte (de sa Frasca) in cara a Neapolis e a su riu sacru in su sitiadu naradu San Giorgio, ue esistent rùderes de edifìtziu, massos squadrati, frammentos de màrmaru e de istèrgios". De cuddu edifìtziu su giòvanu Crespi, dischente suo, aiat curadu sa planimetria, sena chi pesaret su mìnimu duritu subra de s'efetiva natura de su cumplessu edilìtziu, nointames àbsides, bartzas, bucas de furru e unas àteras particularidades inditarent sa natura termale de s'istrutura.
Posca istòricos de su càlibru de Ettore Pais e de Camillo Bellieni, archeòlogos de s'istatura de Antonio Taramelli e de Gennaro Pesce si fiant referidos semper a su promontòriu de sa Frasca cale sede de su "Sardopatoros Ieron". A espressare duritos subra de sa traditzionale ubicazione de su tèmpiu subra de su Capo Frasca fiant istados in custu sèculu duos istudiosos: Carlo Albizzati, chi in un'istùdiu subra de su Sardus Pater proponiat de identificare su tèmpiu in su Sinis, in su territòriu de sos Tharranses, e Giovanni Lilliu, su cale aiat dirìgidu, pro contu de sa Soprintendenza a sas antighidades, una campagna de iscavos in sa localidade de S'Angiarxia, subra de sa marina orientale de su promontòriu de sa Frasca, ue su Spano aiat signaladu sos rùderes de su crètidu tèmpiu de Sardus Pater. Lu fosso, giutu intre su maju e su trìulas de su 1951, aiat riveladu chi sas imponentes ruinas de S'Angiarxia si referiant no a unu tèmpiu ma a un'importante villa marìtima romana.
In su 1954 L. Caboni, un'ardimentosa istudiante de s'Ateneu Cagliaritano, in s'àmbitu de sas chircas pro sa tesi pròpia de làurea subra de sos Cultos e tèmpios pùnicos e romanos in Sardigna aiat lòmpidu a Antas e in s'acùmulu de sos blocos e de sas membrature architetònicas de su tèmpiu aiat iscobertu unu frammentu de s'epistilio, finas a tando isfugidu a sas chircas, chi, cumpletadu cun un'ulteriore blocu inscritto atzapadu in su 1967, aiat cunsentidu posca a Giovanna Sotgiu de torrare sa letzione integrale de s'iscritzione frontonale.
A su printzìpiu de sos annos Sessanta, aiat lòmpidu a Antas unu àteru ricercadore, Foiso Fois, chi curaiat s'istùdiu de sa viabilidade romana de s'ìsula. Su Fois aiat acumpridu duas osservatziones de interessu mannu meda: rilevende ex-novo su tèmpiu, de unu chirru si fiat rèndidu contu chi su Cima aiat omìtidu in sa sua pranta duos piticos ambientes cuadrangulares chi serraiant su sacello subra de su chirru cùrtziu nord-otzidentale, de s'àteru aiat cumpresu chi sa tècnica edilìtzia impreada pro fraigare su tèmpiu diferiat de cudda de sas istruturas sutastantes sa gradinata de atzessu. Custu ùrtimu particulare aiat induidu su Fois a ipotizare, ses annos in antis de su cumintzu de sos iscavos, s'orìgine pùnica de su logu de cultu de Antas.
Su tèmpiu pariat, comente si siat, destinadu a restare anònimu cando, in su 1966, in su cursu de sos traballos preliminares de assentu de s'àrea de Antas, in s'acùmulu de materiales si fiat recuperadu una tabella in brunzu, chi giughet una dèdicat a Sardus Pater, presentada a tempus giustu de Piero Meloni in su de V Cungressos Internazionle de Epigrafia Greca e Latina de Oxford. Su repertu importante meda costituiat sa prima ispia de su cultu de Sardus praticadu in su santuàriu de Antas. S'annu sutzessivu sos iscavos archeològicos fiant torrados unu nou frammentu de s'iscritzione de s'epistilio, chi si ricomponeva cun su blocu inscritto iscobertu in su 1954 dende s'integrale titolatura de su tèmpiu: Temp[l(um) D]ei fSa]rdi Patris Babfi] (Tèmpiu de su Deus Sardus Pater Babi).
Sos iscavos aiant protzedidu in su cabudanni 1967 e in su sutzessivu cabudanni 1968 e aiant riveladu, sutastante sa scalinata de su tèmpiu romanu, unu logu de cultu cartaginesu dedicadu a su Deus Sid, cale si referiant una bintina de epigrafes pùnicas. A s'iscavu aiat sighidu in su 1969 unu preliminare raportu de iscavu ("Chircas pùnicas a Antas") imprentadu de s'Istitutu de Studios de su Serente Oriente de s'Universidade de Roma in s'importante sèrie de sos Istùdios Semìticos.
Su volùmene cunteniat un'introduzione de Sabatino Moscati, mentras Ferruccio Barreca curaiat s'istùdiu de su tèmpiu. Sa rica documentatzione epigrafica fiat analizada dae Mohamed Fantar; a Maria Giulia Amadasi fiat afidadu s'istùdiu subra de su Deus Sid; sas categorias materiales pùnicas (amuletos, terrecotte, monedas) fiant publicadas dae Enrico Acquaro e Dalila Fantar; Serena Maria Cecchini, in fines, daiat s'editzione de sos iscavos de unu bidditzolu tardu antigu acanta su tèmpiu de Antas.

Aggiornamento

22/10/2025 - 11:56

Commenti

Scrivi un commento

Invia