Legenda cheret chi a Joseph Nicéphore Niépce (1765-1833), unu de sos babbos putativos de sa fotografia, bèngiat s'idea pro sos esperimentos suos proto-fotogràficos meda mentras s'agatat a su largu de Casteddu, durante s'assèdiu frantzesu de sa tzitade intre su 1792 e su 1793. Est documentadu, de sa currispondèntzia cun su frade, chi issu aiat perfetzionadu custas ideas cando fiat coladu unu longu perìodu in sa tzitade sarda intre su 1796 e su 1798. Torradu a Frantza, Niépce ponet a puntu, cun sa collaboratzione de Louis Jacques Mandé Daguerre (1787-1851) su protzedimentu chi giughet a sa nàschida ufitziale de sa fotografia, chi est presentada in su 1839 a su pòpulu frantzesu. Non si tratat de un'imbentu assoladu, numerosos àteros apassionados e istudiosos de diversas disciplinas, de s'òtica a sa chìmica, s'impinnaiant, in manera cuntemporànea, e a s'ispissu ignorantes sos uni de sos àteros, in esperimentos chi ant giutu a àteras iscobertas e creatziones, chi ant agiornadu e perfetzionadu sa fotografia de Daguerre e Niépce. Sa tècnica noa si fiat difùndida a sa lestra, de sa Frantza fiat arribbadu a Itàlia, in antis de totu a Torinu, agatende terrinu fertile in tzitades meda. Fintzas sa Sardigna aiat reagidu cun prontesa, còmplitze fortzis unu ligàmene preferentziale cun sa cultura sabàuda, e sa fotografia aiat apassionadu sos esponentes de sos tzìrculos de sa naschente burghesia cummertziale e de sas casta intelletuales, gasi chi a sa fine de su sèculu XIX si contaiant giai una mesu dusina de istùdios fotogràficos professionales, acostagiados dae numerosos diletantes e amatori. In su 1844 su pariginu Claudi Porraz aiat abertu a Casteddu unu de sos primos istùdios fotogràficos, ue esecutaiat retratos fotogràficos subra de dagherròtipu. Ma giai Babbu Stefano Sirigo, professore de fìsica acanta sa Règia Universidade de Casteddu, aiat dadu a sas istampas in su 1843 sas Letziones suas de fìsica isperimentale, volùmene in cale dedicaiat unu paràgrafu a sa fotografia e a sos segretos de sa càmera iscura, contribuende in manera notèvole a sa difusione issoro. Su 12 freàrgiu 1871, in ocasione de sa Prima Espositzione Agricola Industriale Sarda de Casteddu, Agostino Lay Rodriguez (1829-1903) aiat espostu pro sa prima furriada fotografias de costùmenes traditzionales, in istampas de diferente formadu, inaugurende unu filone fortunadu meda de sa produtzione fotogràfica sarda. Lay Rodriguez est unu de sos primos e promotores printzipales de sa fotografia in Sardigna, propietàriu de unu froridu istùdiu in Casteddu, rilevadu a sa morte sua de Evaristo Mauri, fintzas issu giai ativu comente a fotògrafu. In su 1972, su cabulogu sardu contaiat bator istùdios fotogràficos documentados: in prus de Agostino Lay Rodriguez b'operaiat dae su 1866 su potecàriu e chìmicu Giuseppe Luigi Cocco, collaborende fintzas cun Raffaele Lay Loi, frade a un'ala de Lay Rodriguez. Fiant ativos fintzas Eugenio Aruj e Raffaele Gamba, sighidos in sos annos Otanta de su livornese Raffaello Canzani e de Alfredo Nissim. In cùrtziu tempus sa presèntzia de istùdios fotogràficos de difusas in sos tzentros printzipales de s'ìsula. In Nùgoro operaiat su fotògrafu G. Camedda Nieddu, a Aristanis Achille Parnicich, a Tàtari in prus de s'istùdiu de su fotògrafu frantzesu Jean Mailland, Luigi Kürner e Felice Oderna. Totus sos primos fotògrafos professionistas traballaiant prevalentemente comente a ritratistas, produende sas gai naradas cartas de bìsitas: nàschidas pro pòdere isfrutare una lastra emulsionata su prus possìbile, sunt re-tràidos istampados in formadu 5,4x8,9 cm, aplicados subra de cartontzinos chi a s'ispissu presentant subra de su cara a sa firma, su timbru o su logu de s'autore. Sa produtzione de s'atlante de costùmenes traditzionales isolanos giuta dae Lay Rodriguez, nointames, tenet de sas caraterìsticas peculiares, devenende unu progetu cumplessivu a sese stante chi includet numerosos retratos sìngulos, a figura intrea, realizados pro èssere riproduidos medas furriadas, mancari colorados, e bèndidos comente a ammentu. Su matessi autore si fiat dedicadu fintzas a sa documentatzione fotogràfica de sas minas de s'Iglesiente, bessende sas bases pro un'abbistesa prus profunda de sas capatzidades e potentzialidades de su mèdiu fotogràficu, brandu limbàgiu capatzu de contare cale si siat istòria o cuntestu finas dae sas orìgines de s'istòria sua.

Bibliografia
O. Maccioni, Cagliari fra cronaca e immagini. La fotografia in Sardegna dal 1839 al 1943. Cagliari, Edizioni 3T, 1982.
La fotografia in Sardegna. Lo sguardo esterno, 1854-1939, a cura di M. Miraglia. Nuoro, Ilisso, 2008.
La fotografia. Le origini 1839-1890, a cura di W. Guadagnini. Milano, Skira, 2010.
G. D’Autilia, Storia della fotografia in Italia dal 1839 ad oggi. Torino, Einaudi, 2012.
G. Aromando, La scienza visionaria. Joseph-Nicéphore Niépce tra utopia e sperimentazione, in “Medea”, vol. IV, n. 1 (2018).
G. Aromando, Per una storia dell’identità visuale in Sardegna: l’immaginario fotografico tra il 1860 e il 1911. Tesi di Dottorato in Storia, Beni Culturali e Studi internazionali, Università degli studi di Cagliari, a.a. 2018-2019.