S'insediamentu pesat a pagos chilòmetros de sa costa. Sa positzione istratègica est dada duncas de s'inclusione sua acanta s'importante isnodo de sa Bia Sulcitana rapresentadu dae su de s'àera de Monte Sirai.
Sos primos rastros de vida s'estendent de su Neolìticu a s'edade nuràgica.
Comente tzentru urbanu, fortzis fundadu dae sos Fenìtzios de Sulky o de Portescusi, Monte Sirai resurtat in manera istàbile istadu giai a fùrriu a su 730 a.C. S'insediamentu subcostiero s'agatat in una regione rica de risursas mineràrias e a diretu cuntatu cun numerosos insediamentos nuràgicos.
Su perìodu propriamente fenìtziu (VIII-sèculu VI a.C.) resurtat documentadu in àmbitu siat abitativu siat funeràriu.
Subra de s'acròpoli sunt istadas indagadas unas cantas abitatziones, intre cales sa "domo de su lucernario de Talco", chi torrant s'imàgine de unu flòridu tzentru chi si consòlidat intre VII e sèculu VI a.C., cando su tessutu urbanu crompet dimensiones mannas meda.
Sas abitatziones, fraigadas subra de bator aorados dispostos in sentidu longitudinale, fiant costituidas dae vanos articulados a fùrriu a una corte tzentrale, beru fulcro de totu sas fainas domèsticas. Sa presèntzia de lados sopraelevati, de muros intonacati e de canalizzazioni pro su deflusso de sas abbas evidèntziant sa perìtzia de sas tècnicas costrutivas.
Unu santuàriu cun tzella bipartita dedicadu a sa dea Astarte (sa cale istàtua de cultu si cunservat in su Museu Archeològicu Natzionale de Casteddu) fiat istadu fraigadu torrende a impreare in parte unas cantas pretzedentes istruturas de unu nuraghe monotorre.
In s'àrea de sa necròpoli unas cantas intre sos numerosos interros a incinerazione e unos cantos interros si referint a indivìduos infantiles e de sessu feminile. Custu fatu, comente a puru sa totale ausèntzia de sas armas intre sos elementos de asciugàriu de sos interros maschiles, parent inditare comente a s'insediamentu siat istadu cuntzepidu mescamente pro un'impreu tzivile.
Custu in manera contrària a sa funtzione militare e de tzentru fortificadu, proposta in passadu pro Monte Sirai, chi est istada oramai de su totu ricondotta a una cùrtzia parèntesi in s'intrea istòria de s'insediamentu. Difatis sos muros de Monte Sirai fiant istadas pesadas a fùrriu a sos primos annos de su sèculu IV a.C. (375 a.C.) e aiant duradu in òpera finas a su smantellamento sighidu a sa conchista romana de su 238 a.C. Sos eventos istòricos chi aiant signadu sa fase de coladòrgiu a sa dominatzione pùnica ant lassadu tangìbiles rastros in tèrmines de istratificatzione archeològica. Difatis, a sa fine de su sèculu VI a.C. sas castas tombali aiant mudadu in manera radicale cun s'introduzione de s'interru in sepulcros ipogeos cun curtzu "dromos" de atzessu.
In su setore abitativu si sunt cumproadas bundantes rastros de destruidura in sos livellos de vida de sa segunda metade de su sèculu VI a.C., atribuìbiles a s'ofensiva cartaginesa. Durante sos primos annos de su sèculu V a.C. s'assistit, duncas, a una fase de retzessione econòmica chi si bortat in unu forte ridimensionamento de su tessutu abitativu chi cumportat su totale abbandonu de àreas in pretzedèntzia impreadas fintzas pro fines abitativas.
De sighida, in su cursu de su sèculu IV a.C. si registrat una sustantziale ripresa cun s'apprestamento de sas fortificatziones e s'installatzione de su "tofet", mentras in su cursu de sa prima metade de su sèculu III a.C. su notèvole isvilupu urbanìsticu aiat cumportadu un'abbivamentu de àreas in pretzedèntzia defunzionalizzate.
Su definitivu abbandonu de su pranu aiat acontèssidu cara a sa fine de su sèculu II a.C. (110 a.C.), cun probabilidade a càusa de sa repressione de sa faina de bardana a òpera de sos esèrtzitos romanos. Custu diat pàrrere sugeridu dae sa totale ausèntzia de piticos ogetos in sos ùrtimos livellos de vida de s'abitadu in cale sussistent petzi sos manufatos de grandu dimensiones, craru sìntomu de un'abbandonu repentinu. Sos ùrtimos rastros de una rara frecuentatzione de su pranu sunt costituidos dae una moneda de su sèculu IV p.C. atzapada in s'àrea de su tofet e de unu repertu tzeràmicu de su sèculu VII p.C. de sa cisterna de su tèmpiu subra de s'acròpoli.

Istòria de sos iscavos
Sas iscumbatas, aviadas in su 1999 in s'àmbitu de sa Missione de iscavu de Monte Sirai de su CNR (posca UniSS) - Soprintendenza Archeològica Ca-Or, dae su 2008 sunt giutas dae su Comunu de Carbònia - Museu Archeològicu Villa Surcis (diretzione sientìfica C. Perra) in règimene de Cuntzessione de iscavu de su MiC.

Bibliografia
P. Bernardini, "Le orìgines de Surcis e Monte Sirai", in Studios de egitologia e de antighidades pùnicas, 4, 1989, pp. 45-66;
P. Bartoloni, "Monte Sirai: gènesi de un'insediamentu", in Addòbiu "Sos Fenìtzios", Casteddu, Regione Autònoma de sa Sardigna, 1990, pp. 31-36;
P. Bartoloni-S.F. Bondì-L.A. Marras, Monte Sirai, collana " Itinerari", Roma, Istitutu Poligrafico e Zecca de s'Istadu, 1992;
P. Bartoloni, "S'impiantu urbanìsticu de Monte Sirai in s'edade republicana", in Atos de su de X Cunvegnos de istùdiu "S'Àfrica Rumana" (Aristanis, 11-13 nadale 1992), Tàtari, Gallizzi, 1994, pp. 817-829;
P. Bartoloni, Sa necròpoli de Monte Sirai, Roma, Istitutu pro sa tziviltade fenìtzia e pùnica, 2000;
Monte Sirai. Sas òperas e sas dies, a cura de P. Bernardini, C. Perra, Carbònia, 2001;
P. Bartoloni, "Monte Sirai 1999-2000. Iscumbatas noas in s'insula B", in Rivista de Studios Fenìtzios, 30, 2002, pp. 41-46;
P. Bartoloni, Monte Sirai. Tàtari, C. Delfino, 2004 (Sardigna archeològica. Ghias e itinerari; 10).

Comente arribbare
Dae Casteddu: dae sa SS 130, a su km 44 s'acumprida a d. pro Carbònia (SP2). Lòmpidos a Biddamatraxa s'acumprida a d. a su km 57 pro sa SS126 (diretzione Santu Antiogu); a su km 17 svoltare a d. e sighire sos indicos.