Su giassu ￃﾨ assetiadu a belle 300 m subra de su livellu de su mare in territòriu comunale de Ulìana, a s'internu de sa Valle de Lanaitto, atzufadu in sa fita vegetatzione, a sas propaggini de su Monte Uddￃﾩ, in un'àrea calcàrea de su Supramonte.
Su bidditzolu nuràgicu nòdidu comente a Ischit Sedda e Sos Carros (literalmente "su puntu de coladòrgiu de sos carros") si còllocat in una fase cumprèndida intre su Brunzu Reghente e sa prima etￃﾠ de su Ferro (secc. XII-IX a.C.). Si presentat comente a un'estèndidu bidditzolu de cabannas in sa cale ala arta ￃﾨ presente un'istrutura singulare chi rendet custu giassu, giￃﾠ a forte ammajadore pro sa sua ubicazione geografia, atzufadu in sa natura agreste e incontaminata de su Supramonte de Ulìana, intre sos piￃﾹ notes in Sardigna in sa casta sua.
Su giassu s'insertat in s'àmbitu de su cumplessu e eterogèneu cuadru de sas atestatziones de architeturas a valèntzia sacrale ligadas, in calicunu modu, a su cultu de sas abbas in Sardigna in Etￃﾠ Nuràgica: tales àmbitos fiant costituidos dae un'o piￃﾹ edifìtzios funtzionales a sa captazione e canalizzazione de sas abbas, in prus de chi de vàrios ambientes de servìtziu; su cumplessu deveniat posca, in su tempus, su nou catalitzadore de s'insediamentu abitativu.
Sos bidditzolos santuàrios de Etￃﾠ Nuràgica sunt s'ispissu caraterizados siat in sa presèntzia de sos piￃﾹ nòdidos "tèmpios a putzu", siat in sas gai naradas "tundas" o "tundas cun bacile", est a nàrrere edifìtzios a fundu tzirculare, de minores dimensionas, sas cales benint realizadas segundu unu mòdulu architetònicu istandardizadu, difùndidu in manera estèndida in su territòriu sardu (Ischit Mandra ‘e ischit Giua de Ossi, S'arcu ‘e is Forros de Bidda Manna Istrisàili, Santa Imbenia de S'Alighera, Sirai a Carbònia, San Luca de Otieri, Santa Barbara de Baulau, Pidighi de Solarussa, Seleni de Lanusèi, Carcaniedda de Séddini, Ischit Sedda de Sos Carros de Ulìana), caraterizadu dae unu sedile perimetrale chi curret longu su muru e bacile litico a su tzentru de su vanu: su vanu de Ischit Sedda de Sos Carros, fortzis s'esèmpiu piￃﾹ nòdidu de tunda, ripropone in formas monumentales e in manera perfeta isodome su modellu architetònicu consolidadu.
In sa sua complessitￃﾠ, su giassu de Ischit Sedda de Sos Carros ￃﾨ caraterizadu dae cabannas a pranta tzirculare e ovale, in prus de chi de un'edifìtziu/insula de su perìmetru esternu sub-tzirculare a s'internu de su cale ambientes a fundu cuadrangulare e tzirculare, cun funtzione vària (ispàtzios de cultu, fràigo pro su depòsitu/stoccaggio de produtos metàllicos, ofitzinas) si disponent radialmente a inghìriu a sa corte tzentrale, fintzas issu a pranta tzirculare in cale ￃﾨ cuntenta sa bartza. S'insula ￃﾨ separada dae su restu de su bidditzolu de unu muru esternu tziclòpicu.
Sa gai narada rotonda cun bacile, inoghe asservita a funtzione verosimilmente sacrale, si presentat comente a un'ambiente tzirculare de su diàmetru de 2,5 m e cun un'artziadu màssimu de 1,80 m. Definida fintzas "fonte", sos muros internos suos presentant un'efetu cromàticu bicolore poichￃﾩ realizadas in òpera isodoma cun blocos squadrati de calcare biancu chi s'alternant a filari de blocos de basalto iscuru; lu pòngio su pamentu, costituidu dae unu pranu naturale de calcare, ￃﾨ traballadu in manera curada. S'intrada a su vanu presentat ancora ala de sos stipiti e ￃﾨ delimitadu dae unu limenàrgiu de basalto costituida dae unu listello in lèbiu rilievu. Longu sa circonferenza interna curret unu sedile realizadu in contzas de basalto chi presentant una lèbia modanatura a smorzare sos spigoli. A su tzentru de su vanu ￃﾨ postu su mannu bacile (de su diàmetru nche belle 70 cm), otentu dae sa traballadura de unu blocu monolìticu de arenaria, cun poderosu pee a aneddu e istampu pro su coladòrgiu de s'abba. Subra de sos muros de s'ambiente tzirculare sunt isculpidas in altorilievo sete (in orìgine fiant noe) concas de mugrone e/o de ariete chi presentant un'istampu a traessu de su cale s'abba, chi lompiat de su canale ricavadu in sa grussesa murària, podiat zampillare in su bacile monolìticu tzirculare postu a su tzentru de su pamentu. S'elementu fundamentale de custa architetura ￃﾨ s'abba, su cale impreu ￃﾨ postu in òpera cun una perìtzia idràulica istraordinària pro s'època in cale ￃﾨ istada realizada s'istrutura cultuale, impreziosita de sa sofisticada decoradura de sos gocciolatoi a conca de mugrone. Sa sua ubicazione, in prus, collocada in unu logu sopraelevato respetu a su sutastante bidditzolu annoditende·nde sa monumentalitￃﾠ nde sugerint ancora piￃﾹ sa valèntzia religiosu-sacrale.
A s'esternu de su muru tziclòpicu de cuntenimentu de s'insula printzipale, ￃﾨ istada individuada una segunda rotonda de dimensiones inferioras respetu a cudda printzipale: paret èssere istada ismontada in antigu pro posca èssere incluida a s'internu de unu vanu retangulare piￃﾹ reghente e resurtat èssere detzisamente prus pagu pomposa. Su santuàriu de Ischit Sedda de Sos Carros, in prus de chi pro sa valèntzia sua cultuale, rivestit particulare importu cale tzentru de fusione e traballadura de sos metallos: a s'internu de s'àrea sacra ￃﾨ istada atzapada una bundante quantitￃﾠ de ogetos in metallu, prevalentemente dae brunzu, numerosos fintzas in istadu artamente lacunoso, fortzis perchￃﾩ destinados a unu nou tziclu de traballadura, cales frammentos de asce, punta·los de lance e de fritzas, picones, anse de bacili, fibule, fascas de immanicatura pertinentes a atretzos de vària casta, spilloni (de cale unos cantos cun capocchia elaborada), panelle, ultres a ogetos de particulare prètziu cales navieddos de vària casta e una broca askoide a dòpiu cun su (de cale un'a versatoio cun oru espanso a trumba e unu cun su segundu, a s'estremitￃﾠ oposta, cunfiguradu a protome taurina iscumpassada dae ampras corna).

Istòria de sos iscavos e de sos istùdios
Su situ archeològicu ￃﾨ istadu ogetu de numerosas campagnas de iscavu partinde dae sos Anni Setanta de su sèculu coladu: sas primas iscumbatas fiant istados giutas dae Fulvia Su Schiavo chi nd'aiat postu in lughe un'imponente istrutura costituida dae una sèrie de ambientes tzirculares chi s'aberint subra de una grandu corte rugradu dae unu canale pro sa collida de sas abbas piovane e una scalinata de lastre in calcare locale chi collegat su cumplessu cun sos ambientes soprastanti. In su 1993 una noa campagna de iscumbatas si fiat rèndidu netzessària a pustis de iscavos clandestinos: s'interventu fiat istadu giutu dae M.A. Fadda, rèndidu apretosu in unos cantos puntos in cales sa muratura e su pìgiu archeològicu superfitziale fiant istados iscalabrados. Intre su 2001 e su 2007 sunt istadas giutas repìtidas campagnas de iscavu chi ant postu in lughe sas cabannas de su bidditzolu.

Bibliografia
G. Salis, Putzos, fontes sacras e tundas, in A. Moravetti, P. Melis, L. Foddai, E. Arbèschida (a cura de), Sa Sardigna nuràgica. Istòria e monumentos, cannaca "Corpora de sas antichitￃﾠ de sa Sardigna", Sassari 2017, pp. 253-276.
G. Salis, Ischit Sedda 'e sos Carros de Ulìana, in M. E. Minoja, G. Salis G., L. Aia impreadu (a cura de), S'ìsula de sas turres. Giovanni Lilliu e sa Sardigna nuràgica, Catàlogu de sa mustra (Casteddu, 15 martzu-30 cabudanni 2014, Roma, 28 santandria 2014-7 abrile 2015, Milanu, 6 maju 2015-14 freàrgiu 2016), Sassari 2015, pp. 296-301.
G. Salis, Sas rotondas cun bacile: unu nou contributu de su bidditzolu nuràgicu de Ischit Sedda 'e Sos Carros-Ulìana, ￂﾫFOLD&Rￂﾻ, 2013 pp. 1-10,
M.A. Fadda, G. Salis, Ischit Sedda 'e sos Carros e sa badde de Lanaitho (Ulìana), cannaca ￂﾫSardegna Archeològica. Ghias e Itinerariￂﾻ, 46, Sassari 2010.
M.A. Fadda, Su cumplessu de Ischit Sedda 'e sos Carros de Ulìana. Sas noas iscobertas (2002-2008). Unu singulare esèmpiu de s'architetura religiosa de su perìodu nuràgicu, in M. A. Fadda (a cura de), Una Comunitￃﾠ Montana pro sa valorizatzione de su Patrimoniu Archeològicu de su Nugoresu, Casteddu 2008, pp. 133-146.
G. Salis, S'insula de Ischit Sedda 'e sos Carros (Ulìana): sa campagna 2006-2007 e sos noos materiales, in M.A. Fadda (a cura de), Una Comunitￃﾠ Montana pro sa valorizatzione de su Patrimoniu Archeològicu de su Nugoresu, Casteddu 2008, pp. 147-189.
M.A Fadda, Ulìana (Nùgoro). Su cumplessu nuràgicu Ischit Sedd'e sos Carros de Ulìana. Sas noas iscobertas. Riflessiones subra de s'architetura religiosa de su perìodu nuràgicu, in "SCeBA - Sardinia, Còrsica et Baleares Antiquae. International Journal of Archaeology", IV, 2007 pp. 77-88.
G. Salis, Noos iscavos in su bidditzolos de Ischit Sedda 'e sos Carros Ulìana (Nùgoro), in "SCeBA - Sardinia, Còrsica et Baleares Antiquae. International Journal of Archaeology", IV, 2007 pp 78-89.
M.A. Fadda, Ischit Sedda e Sos Carros (Ulìana). Su bidditzolu nuràgicu, in "Bulletinu de Archeologia", 1993, 19- 21, pp. 170-172.

Comente arribbare
Dae s'essida E de Ulìana, subra de sa diretora de bia Ingegner Marco Gallani, s'insertare subra de sa SP 46 e protzedire finas a su bìviu pro sa Fonte de Su Gologone, subra de sa dereta si s'acudit dae Ulìana, chi sarￃﾠ signaladu dae unu cartellu istradale. Sighire subra de su caminu de Su Gologone, chi s'insertat in su difìtzile caminu isterrada de Lanaitto, sighende sos indicos pro sa gruta de Ischit Ocas, e arrestare sa vetura. Ischit Sedda e Sos Carros s'agatat, subra unu ripido costone, subra de su chi bessat O de sa badde.