Su situ archeològicu de Santa Maria de Nabui est situadu a unos 20 km a Nord de Gùspini, longu su caminu chi ghenna a sa localidade balneària de Torre de sos Corsaros, a traessu de su tzentru abitadu de Sant'Antonio de Santadi. Est assetiadu in un'istrinta pranura alluvionale, delimitada a Sud de un'àrea collinare a Nord de s'istagnu de Ischit Salinedda e de su prus meridionale de sos istagnos de Santa Maria.
Situades a unos 20 km a Nord de Gùspini, sas ruinas de su giassu denominadu "Santa Maria de Nabui" s'agatant in una pranura alluvionale su cale terrenu est istadu bonificadu pro favorire s'impiantu de fainas agrìculas chi si giughiant in sa zona de sèculos.
Istadu finas dae su Neolìticu, fiat devènnidu sede de un'iscalu cummertziale giai de su Brunzu Finale, pro èssere posca trasformadu in empòriu de sos Fenìtzios e fundadu comente a tzitade de sos Pùnicos de Cartàgine. In Edade Rumana sighit s'apentu cummertziale de su tzentru, istratègicu pro su cummèrtziu de sos laores e de sas risursas metallifere bènnidas de s'ala de intro: sunt tutt'como visìbiles sos restos de sas istruturas abitativas, de un'acuedutu, de unu tratzadu viàriu e de sas termas. Sa continuidade de vida de su tzentru abitadu est atestada ancora sèculos: in sa Cosmografia de s'Anònimu Ravennate Neapolis est tzitada intre sas civitates de s'ìsula de Sardigna. In particulare, parte de s'edifìtziu termale realizadu cun sa tècnica de s'opus caementicium e paramentu esternu e internu in opus vittatum mixtum a spigoli muràrios in laterizio, sa cale fàbricu si datat a s'Edade Imperiale tarda (II-su de III sèc. p.C.), situadu in su setore sud-orientale de sa tzitade antiga, fiat istadu torradu a impreare finas a su sèculu XVIII comente a crèsia intitulada a sa Vèrgine Santa Maria de Nabui. Lu fràigo de cultu cristianu fiat istadu realizadu isfrutende un'ispatziosu ambiente termale a fundu retangulare, bortadu a carrada. In ocasione de custu interventu, fiat istadu tamponata un'ampra abertura retangulare posta subra de su chirru curtzu de s'ambiente. L'istruturat, a forte iscalabrada e chi est istada ogetu de reghentes interventos de cunsolidamentu e restàuru, si cunservat in artziadu pro belle m. 3,1, mentras residuano fintzas unas cantas portziones de su pamentu originàriu. Sos muros internos presentant rastros de intonaco subra de cale sunt ancora visìbiles grafitos e monogrammi cristològicos riconducibili a sa frecuentatzione de s'ambiente comente a edifìtziu de cultu. A s'istadu atuale de sas chircas archeològicas, no est dadu connòschere cun pretzisione su momentu de sa trasformatzione de s'edifìtziu termale in crèsia de cultu cristianu: de unos cantos cunfrontos cun cuntestos sardos sìmiles, fintzas issos ogetu de càmbiu de destinatzione de s'impreu termale (Santu Andria de Pischinappiu de Narabuia, Santa Maria de Biddaramosa, Santa Maria de Mesumundu, santuàriu de Sennora Nostra de Bonacattu a Bonàrcadu), su coladòrgiu diat pàrrere si pòdere collocare in època altomedievale o in Edade Vandàlica a su prus tardu.
Sa crèsia resurtat èssere in prena faina finas a su sèculu XVIII: bi si tzelebraiant ancora sos ritos cristianos cando fiat istadu interdeta dae Missennore Pilo, Pìscamu de Ales-Terrarba in cantu devènnida amparu pro traficantes.

Istòria de sos iscavos e de sos istùdios
S'àrea de Neapolis est nòdida in literadura finas dae tempos remotos: Plìniu su Betzu, in su de I sèc. a.C., in su de tres libros de sa sua Naturalis Historia, elencaiat intre sos pòpulos e sas tzitades de sa Sardigna romana, degheoto oppida, intre cale unas cantas civitates stipendiariae istadas dae peregrini (Sulci, Valentia, Neapolis, Bitia); est tzitada comente a tzentru costeri de Tolomeu (III, 3, 2), chi includet sa tzitade intre sas poleis de su litorale otzidentale de s'ìsula de Sardigna; diat èssere in prus oramai inequivocabile s'identificatzione sua cun su Neapolitanus portus, nòdidu de portolani e cartas nàuticas de su sèculu XIII, comente a puru su mentovu de Domo de Neapolis, referidu a unu modestu bidditzolu rurale mentovadu in sos documentos cara a sa metade de su sèculu XIII diat pàrrere de si referire a custu cuntestu.
S'importu de su cuntestu archeològicu fiat bene ladinu giai in su sèculu XIX cando Vittorio Angius nde descriiat s'estensione de s'abitadu a valèntzia prevalentemente cummertziale e sas caraterìsticas de sos apretos monumentales.
Sas chircas archeològicas in s'àrea fiant istadas aviadas cara a sa metade de su sèculu XIX e ripresas in su 1951, ma si fiant ativados in modu intensu e belle continuativo de sos Anni Setanta de su sèculu passadu finas a oe.

Bibliografia
R. Martorelli, Sas tzitades in Sardigna intre tardu-antigu e altomedioevo, in S. Angiolillo, R. Martorelli, M. Giuman, D. Artizzu, Sa Sardigna Rumana e Altomedievale. Istòria e materiales, collana "Corpora de sas Antighidades de sa Sardigna", Tàtari 2017, pp. 265-278;
E. Aia impreadu, M. Casagrande, C. Oppo, L. Garau, A. Loy, P. G. Spanu, R. Zanella, R. Curcuriga, Su paisàgiu de su podere tzitadinu de una tzitade sardu-romana: sas "Grandi Termas" de Neapolis, in M. B. C., A. Gavini, A. Ibba (a cura de), S'Àfrica romana. Trasformatzione de sos paisàgios de su podere in s'Àfrica setentrionale finas a sa fine de su mundu antigu. Àutos de su de XIX cunvegnos de istùdiu. Tàtari, 16-19 nadale 2010, Roma 2012, pp. 1905-1929;
P. G. Spanu, Sa Sardigna bizantina intre VI e sèculu VII, collana "Mediterràneu tardoantico e medievale. Iscavos e chircas", 12, Aristanis 1998, pp. 56-58, 131-143;
P. G. Spanu, S'impiantu urbanìsticu de sa tzitade romana, in R. Curcuriga (a cura de), Lughente meda civitas Neapolitanorum, Roma 2005, pp. 245-279;
R. Curcuriga, Lughente meda civitas Neapolitanorum, Roma 2005;
R. Curcuriga, Neapolis e su territòriu suo, Aristanis 1987;
C. Puxeddu, Sa romanizatzione, in Diòtzesi de Ales-Useddus Terrarba. Aspetos e valores, Casteddu 1975, pp. 165-221;
G. Spano, Descritzione de s'antiga Neapolis, in "Bullettino Archeològicu Sardu est a nàrrere tòddida de sos monumentos antigos de cada gènere de totu s'ìsula de Sardigna", n. 9, Casteddu 1859, pp. 129-137.

Comente arribbare
Si cursat sa SS 130 finas a su bìviu pro Bidda Sorris e s'imbocca sa SS 196 chi giughet a Gùspini. Arribbados a sa tzitadina, si pigat sa SS 126 finas a su km 94, ue si dèviat a s. pro Sant'Antonio de Santadi. De su bìviu, si cursant unos 15 km e si dèviat a d. in unu caminu de penetratzione agrària. A pustis de unos 200 m nche s'agatat in s'àrea archeològica.