Tertenia, Torre de San Giuanne de Sarralà

Sa turre, de semper mutida de San Giuanne de Sarralà o de Tertenia, compidaiat sa zona intre sa Chirra e su Capo Sferracavallo, pro isbentare eventuales isbarcos de barbareschi.
Sa turre, in contzas de granitu, tenet forma troncoconica. S'artària finas a su làstrico de sa terratza superiora est de m 11, su diàmetru de base m 12,30. S'intrada originària s'aberiat cara a O a un'artària de 4,5 m de sa terra e fiat amparadu, in su pranu superiore, de una garitta; sa guardiola como no est in logu, ma nd'abarrant rastros in su paramentu muràriu. In su primu pranu b'est sa casamatta, sa càmera bortada a proa de bomba, chi presentat, in s'istrutura, caraterìsticas sìmiles a cuddas coeve de Cannai e de Cala Seda. In sa pratza de armas, est a nàrrere in sa terratza superiora, in comunicatzione cun sa casamatta a traessu de una botola tzentrale, bi sunt, in su ladu mare, sas cannoniere cun sas merlature e sos ispàtzios riservados a sas garitte. Imbarada a su parapetu cara a terra fiat costruida sa mesuluna, un'istrutura lèbia, de sa forma semitzircolare, realizada in cannas e coppi, su cale fine fiat su de amparare sas munitziones e sos òmines de sa turre pro sa note.
Non si tenent noas tzertas subra de sa data de fràigu de sa turre, in cantu mancat cale si siat seju de s'esistèntzia sua in sas cartas de su sèculu XVII. Compare pro sa prima bia, disegnada dae Colombino, in "Nova et cuidada totius Sardiniae tabula", in s'annu 1720. Sa turre diat datare, tando, a sas primas dècadas de su sèculu XVIII. Fiat istada realizada mescamente pro cumpensare sa farta de defensa de s'àrea costerina cumprèndida intre su Capo San Lorenzo de su brincu de Chirra e sa turre de Barì, ma mescamente pro bardiare sa sutastante "Cala frantzesa", frecuentada a fitianu de flotas de moros.
Sa turre fiat istada bisitada dae su piemontesu Ripol, in su 1767, chi l'aiat descritu comente a turre "gagliarda", de defensa grae, afortigada de bator cannones, bator spingarde, oto fusiles e unu distacamentu cumpostu dae unu "alcaide" (su capitanu de sa turre), un'artigliere e bator sordados (in su 1794 reduidos a tres). In su 1798 sunt documentados unos cantos traballos de riparatzione.
In su 1812 sa turre fiat istada assediada dae naes de gherra tunisinas chi aiant atacadu fintzas sas turres de Porto Giuncu, de sos Càules e Serpentara; 10 oras belle s'alcaide e sos torrieri aiant aguantadu a s'assaltu barbaresco, finas a s'arribu de unu contingente de militzianos chi aiant denegadu sos atacantes. Sa turre aiat aporridu diversos disacatos, cales sa derrota de parte de sa santabarbara e su fogu de su boccaporto. In fines in su 1829 subra de progetu de su règiu architetu Melis fiat istada acontzada, paris cun sas de Capo Ferradu e Porto Corallo.
In su 1851, noe annos a pustis de sa supressione de sa Reale Amministratzione de sas Torri, sa turre fiat istada abbandonada. Durante sa segunda gherra mundiale fiat istada torrada a acontzare e adatada a bunker, causende unu stravolgimento de sos ispàtzios originàrios; sa cisterna, a s'internu, fiat istada dotada de unu camminamento tzirculare cun oto feritoie dispostas a raggiera, mentras un'iscala noa collegaiat custu ambiente cun sa sala a su primu pranu, ateretantu dotada de ateretantas aberturas pro sas mitragliatici. Su restàuru de su 1990 at ripristinadu in parte sas cunditziones originàrias.

Istòria de sos istùdios
Sa turre est cumpresa in sas òperas printzipales subra de sas fortificatziones costeras in Sardigna.

Bibliografia
E. Pillosu, Sas turres costerinas in Sardigna, Casteddu, Tipografia Sa Cartotecnica, 1957;
F. Fois, Torri ispagnolas e fortes piemontesos in Sardigna, Casteddu, Sa Boghe Sarda, 1981;
G. Montaldo, Sas turres costeras in Sardigna, Tàtari, Carlo Delfino, Tàtari 1992;
F. Russo, Sa defensa costera de su Rennu de Sardigna de su XVI a su sèculu XIX, Roma, Istadu majore de s'Esèrtzitu, Ufìtziu istòricu, 1992;
G. Montaldo, "Fortes e Torri Costeras", in Sas Architeturas fortificadas de sa Sardigna tzentru-meridionale. Àutos de sa Die de Studio, Casteddu 16 santugaine 1999;
M. Rassu, Guida a sas turres e fortes costeris, Casteddu, Artigianarte, Casteddu 2000.

Comente arribbare
Tertenia est longu sa SS 125 (orientale sarda). De su paisu, pro cròmpere sa turre, bisòngiat cursare su caminu provintziale chi segundat su Rio Sibili e chi ghenna a su mare conca a Torre de San Giuanne.