Sa necròpoli de Anghelu Ruju, sa prus estèndida e importante de edade preistòrica in sa Sardigna setentrionale, est situada in s'ala de intro de S'Alighera, a 9 km de su mare, in una fertile lada solcata de su Rio Filibertu.
Sa necròpoli est costituida dae 38 domus de janas fossadas in s'arenaria e dispostas in duos nùcleos de 7 e 31 unidades; sos picos dae pedra impreados pro las fossare fiant istados agatados numerosos a s'internu de sas tumbas a su tempus de s'iscavu.
Sas grotticelle, in manera vària orientadas, parent si dispònnere in modu non preordinato. Tenent planimetrie articuladas, pro su prus cumplessas (finas a 11 vanos), mentras petzi una tumba, sa 26, est monotzellulare. Presentant prevalentemente bòvedas tabulari.
Sunt de su tipu a projetzione verticale e orizontale, est a nàrrere atzessìbiles a traessu de unu pozzetto verticale o unu longu passadissu (o "dromos") discendente, a bortas de dimensiones monumentales, belle semper provididu de istradeddas chi ponent in su vestìbulu.
Sas tumbas a pozzetto, cun probabilidade prus antigas, presentant a s'ispissu planimetrie irregulares e tzellas a fundu tondeggiante, oblunga o rettocurvilinea.
Sos interros a "dromos" prediligono su fundu simmètricu e regulare e tenent a su mancu sa segunda tzella cun profilu de base retilìneu. Sa tzella printzipale, pretzèdida dae unu piticu padiglione e de un'anticella, est a s'ispissu disposta in sentidu trasversale respetu a s'asse de sa tumba. Issa costituiat su logu de sas tzerimònias fùnebres, mentras sas cellette chi si disponiant in generale a raggiera a inghìriu a issa fiant destinadas a sos interros. Sas domus fiant segliadas a s'esternu cun lastras dae pedra, a bortas atzapadas in logu.
Sos ambientes ammustrant sos elementos tìpicos de sa religiosidade neolìtica, comente a sas coppelle fossadas in sa terra de sas tzellas, destinadas a cuntènnere ofertas e pastos fùnebres, e sas decoraduras architetònicas isculpidas o aiat influidu chi torrant a creare sos ambientes de sa domo de sos bios: curnisas in sos portellos de intrada de sas tzellas, a bias sovrastati de fintos architraves, zoccoli, lesene, pilastros o colunnas chi sìmulant sas istruturas muràrias de base e sos elementos portantes de linna de sa cobertura de sa cabanna. Est in prus difùndidu s'impreu de s'ocra ruja, su colore de su sàmbene e de sa rigeneratzione, mentras farsas ghennas de ascendenza orientale simbulègiant sa ghenna de s'oltretomba.
Protomi e corna taurinas isculpidas in sos muros e in sos pilastros amparaiant su sonnu de sos defuntos. De grandu interessu sa tumba 28, chi presentat isculpidos a sos chirros de su portellu de sa tzella majore sos sìmbulos assotziados de sa còpia divina "trau-dea mama": duos protomi taurinas a dòpias corna e conca schematizzata a retàngulu chi giughet chircos cuntzèntricos aia influidu. Sa tumba A presentat fintzas issa ricos fregi de protomi taurinas.
Cantu a sos tipos de seppellimento, prevalet in sa necròpoli su ritu de s'interru. Sas tumbas acasagiaiant dae 2 a 30 indivìduos, medas de sos cales atzapados istèrridos in positzione supina. Sas carenas si referint a sas ùrtimas fases de sa necròpoli e sunt de tipu "mediterràneu" prevalentemente dolicocefalo.
Sunt atestados fintzas unos cantos casos de semicremazione, fatu meda raru in sa preistòria sarda, e un'interru in fossa.
Sa situatzione de sconvolgimento de sas tumbas evidentziada dae sos archeològicos pro como de s'iscavu, dèvida tantu a interventos clandestinos cantu a sas alteratziones provocadas dae sas matessi comunidades preistòricas chi impreaiant iscostiare sos pretzedentes interros a cada noa tumulazione, no at cunsentidu de tènnere unu cuadru cronològicu in manera bastante definidu de sa necròpoli. Nointames, sas castas de sas tumbas e sos asciugàrios coberados, costituidos dae vasos, statuette de dea mama, armas, vagos de collana e àteru, datant s'impiantu de sa necròpoli a su Neolìticu finale (cultura de Otieri, 3200-2800 a.C.) e atestant s'impreu finu suo in s'edade de su Rame e de su Brunzu (culturas de Filigosa, Abealzu, Monte Claro, de su Vasu Campaniforme, Bunnànnaru: 2800-1600 a.C.).

Istòria de sos iscavos
Iscoberta in su 1903, fiat istada fossada a prus torradas a leare a òpera de Antonio Taramelli (1904, 1908), Doro Levi (1936) e Ercole Contu (1967).

Bibliografia
A. Taramelli, "Scavi nella necropoli a grotte artificiali di Anghelu Ruju", in Notizie degli Scavi di Antichità, 1904, pp. 301-351;
A. Taramelli, "Alghero: nuovi scavi nella necropoli preistorica di Anghelu Ruju", in Monumenti Antichi dei Lincei, XIX, 1909, coll. 397-540;
D. Levi, "La necropoli di Angelu Ruju e la civiltà eneolitica della Sardegna", in Studi Sardi, X-XI, 1952, pp. 5-51;
J. Audibert, "Préhistoire de la Sardaigne-Résultats de mission archéologique", in Bulletin di Museé d'Anthropologie préhistorique de Monaco, 5, 1958, pp. 189-246;
E. Contu, "Notiziario Sardegna", in Rivista di Scienze Preistoriche, 1968, pp.421-430;
G.M. Demartis, La necropoli di Anghelu Ruju, collana "Sardegna Archeologica. Guide e Itinerari", Sassari, Carlo Delfino, 1986.