Nora est collocada subra de unu promontòriu, su Capo de Pula, separadu dae sa terraferma de un'istmu chi s'estendet in duas puntas: a O Ischit Punta 'e Su Coloru (sa punta de sa colovra), a E la Puntat de su Coltellazzo, in cara a s'isuledda omònima. S'àrea est dominada dae sa turre ispagnola de su Coltellazzo, in una positzione de grandu valore paisagìsticu.
Cun sa conchista romana de sa Sardigna, acontèssida in su 238 a.C., s'innescò su protzessu de romanizatzione de s'ìsula. Tale protzessu, acontèssidu no in modu automàticu ma scandito de una cumplessa articolatzione in fases, fiat istadu in sos cumintzos cunditzionadu a forte dae su profundu radicamento de sa cultura fenìtziu-pùnica.
Custa situatzione est riscontrabile fintzas in s'impiantu urbanìsticu de sos tzentros urbanos isolanos, abarradu pro tempus meda cunformadu a su preesistente ischema pùnicu. A nch'informare in manera crara subra de s'istatutu achiridu dae sa tzitade de Nora est s'iscritzione de una base de istàtua dedicada a Quintus Minucius Pius, chi atribuit a custu pessonàgiu su tìtulu de "quattorvir iure dicundo": custu dimustrat chi Nora aiat cròmpidu su rangu de "municipium" tzertamente in sa prima metade de su sèculu I p.C. (est custa sa datatzione de sa base), ma cun probabilidade giai in edade augustea. Sa base fiat istada atzapada in s'àrea de s'istampu, ue fiat istada torrada a impreare comente a elementu de su lastricadu istradale.
Su reperimento de sas noas archeològicas relativas a sa prima fase de s'istòria de Nora romana est rèndidu prusaprestu cumplessu de s'intensa frecuentatzione urbana chi aiat interessadu sa tzitade, mescamente in edade imperiale, modifichende·nde in manera inevitàbile s'originàriu assentu.
Sas istruturas oe visìbiles sunt pertinentes in prevalèntzia etotu a custa fase. Fiat istadu difatis partinde dae su sèculu I p.C. chi Nora aiat connotu unu notèvole isvilupu urbanìsticu e una crèschida de sa presèntzia umana in su territòriu suo, comente a atestant sas villas, sas necròpolis e sos bidditzolos missos in lughe de sa chirca archeològica.
Intre su II e su sèculu III p.C. sa tzitade aiat cròmpidu unu notèvole gradu de isvilupu urbanu e de tràficos cummertziales, mentras aiat cumintzadu su declinu suo in sa segunda metade de su sèculu V p.C., comente a documentant sos edifìtzios de custu perìodu ue si cumproat su reimpreu de materiale de fràigu ricavadu dae istruturas in disusu.
Sos iscavos in corsicanu istant comente si siat in manera progressiva torrende informatziones pretziosas siat subra de sas fases tardas, siat subra de sa Nora republicana, siat in fines subra de sas pretzedentes fases pùnica e fenìtzia.
Sa tzitade aparit oe disposta grussu modu a su tzentru de sa pesada de triàngulu definidu dae su promontòriu de su Capo de Pula a S sa Punta de su Coltellazzo a E e a N de s'istmu chi collegat sa penìsula a s'ala de intro (in su puntu de mìnima larghesa medida 80 m). In su chirru superiore de su triàngulu, orientadu segundu s'asse O/E, s'adobiant in sutzessione diversas àreas abitativas, sas "piticas termas", su "macellum/horreum", su gai naradu "tèmpiu de Tanit" e, a serrada de su chirru, su teatru e s'istampu. Sighende in prus de s'istampu, cara a s'altura de su Coltellazzo, s'arribbat a un'àrea chi li fosset in corsicanu tenent oramai cun sufitziente gradu de tzertesa cunsentidu de definire sacra.
Volgendo como cara a su chirru chi collegat sa Punta de su Coltellazzo cun su Capo de Pula s'agatant àteras importantes istruturas: sas "termas tzentrales", àteras àreas abitativas e, in serrada de ladu, su tèmpiu de Eshmun-Esculàpiu. Subra de su chi abarrat chirru chi collegat su Capo de Pula cun s'àrea a N, como suta de su controllu militare, s'adobiant una rilevante àrea residentziale, sas "termas a mare" e, in serrada, sa basìlica cristiana.
Subra de sa base de sas evidèntzias archeològicas, s'ubicazione prus plausibile de su portu paret èssere sa de su golfu naturale trasformadu in peschiera in su 1957.

Istòria de sos iscavos
Sos primos interventos in su giassu, in su 1889, aiant pertocadu su tofet, mentras in sos annos sutzessivos fiant istadas fossadas sas necròpolis pùnicas e romanas e piticas partes de s'abitadu. A pustis de àteros modestos interventos, intre su 1952 e su 1960, Gennaro Pesce aiat postu in lughe bona parte de s'abitadu romanu. Dae su 1990 su giassu est interessadu dae iscavos sistemàticos continuativi a banda de unu grupu de Universidade.

Bibliografia
P. Meloni, La Sardegna romana, Sassari, Chiarella, 1990;
S. Angiolillo, L'arte della Sardegna romana, Milano, Jaca Book, 1998;
Ricerche su Nora - I (anni 1990-1998), a cura di C. Tronchetti, Cagliari, Sainas, 2000;
Ricerche su Nora - II (anni 1990-1998) , a cura di C. Tronchetti, Cagliari, Sainas, s.d.;
C. Tronchetti, Nora. Sassari, C. Delfino, 2001 (Sardegna archeologica. Guide e itinerari; 1);
Nora, area C. Scavi 1996-1999, a cura di B.M. Giannattasio, Genova, Brigati, 2003;
A. Mastino, Storia della Sardegna antica, Nuoro, Il Maestrale, 2005.

Comente arribbare
Dae Casteddu si sighit sa SS 195 pro Teulada finas a su km 27, ue s'acumprida a s. pro Pula. Rugradu su tzentru abitadu e imboccata sa bia Nora s'arribbat a s'àrea archeològica a pustis de 3 km.