Paolo Mantegazza

In su 1869 s'istadu de crisi endèmica de sa Sardigna lompet subra de sas mesas de sos deputados a su Parlamentu, chi detzident de numenare una Cummissione de inchesta pro valutare sa situatzione e bos pònnere remèdiu. Nde faghent parte Quintino Sella - in calidade de Ministru de sas finàntzias - e Paolo Mantegazza. Nàschidu in Monza in su 1831, su Mantegazza est unu mèigu dotu meda, espertu de antropologia e amante de sas lìteras, apassionadu biagiadore e giai autore de unos cantos libros.
Fortzis ca giai iscritore e biagiadore, issu ricavat de s'esperièntzia isolana sua unu libru, piticu ma scorrevole, "unu scritterello tiradu giosso a sa grusera, prus cun su coro chi cun s'iscuadra", intituladu "Profilos e paisàgios de sa Sardigna", essidu a Milanu in su 1869. Si tratat de unu contadu longu, in comintzu pessadu comente a artìculu a apuntadas pro una rivista, posca imprentadu de su milanesu Brugola. Sena negare de repìtere pàginas giai iscritas e oramai letas in prus partes de Europa (significativa sa tzita in abertura de su Barone von Maltzan), su monzese intendet majore sa netzessidade de fàghere "amare un'ìsula bella meda e trista meda, chi nois italiania bbiamo su tortu de ismentigare tropu e de amare tropu pagu". Custu sintzeru malàidu permea totu s'òpera, chi est frutu in antis totu de un'òmine de guvernu, chi intendet sa netzessidade de sutaliniare s'unidade e sa continuidade de s'ìsula cun su restu de Itàlia, non petzi comente a dadu polìticu fìgiu de cuddos annos, ma mescamente comente a elementu pro un'isvilupu nou, frutu de un'atzione sinergica de cale comente a membru de sa Cummissione de inchesta s'intendet in cuddu momentu investidu. Sustentat: "Or cumbenit chi aorat e penìsula si perdonent pare sos pecados issoro, [...] e s'ammànient a sos tempos noos, e si pòngiant cun fortzas comunas a fecundare una terra belle deserta e chi tenet in antis a sese un'acontèssere sena làcanas".
Cumintzat sa descritzione cun Casteddu e Tàtari, "sas duas gemmas de sa Sardigna", elogiate pro tempus meda, e pro contrapositzione descriet sos ispàtzios assolados mannos, immòbiles "no incurtzados dae sas ferrovias e solcati de s'aradu" chi separant sas tzitades de sos stazzi, de sos paisos de s'ala de intro. Contat in pàginas coloradas sas pessones e sos costùmenes issoro, sa calidade e mescamente sa variedade de sos bestires chi de paisu in paisu s'arrichint de noos orpelli, e s'arcanu chi inghìriat sas fèminas sa cale bellesa cuada est annoditada dae sos belos chi coberint sos capos issoro.
S'òpera si concruit cun un'apellu a sas generatziones noas pro chi isfrutent sas risursas de s'ìsula, e sos sardos agatent in antis totu in si matessi s'istìmulu a s'atzione, e abbandonent su vìtziu "de sos sofismas impreados comente a raziocini" e sessent s'abitùdine de si prànghere adosso.

Aggiornamento

25/6/2026 - 13:28