Sa tzitade est in sa base de una profunda rias subra de sa costa nord-est de sa Sardigna e s'estendet in unu tretu de pranura subra de sa riba de s'omònimu golfu. Sa tzitade est dotada de unu de sos ti pònnere cummertziales e turìsticos prus importantes de s'ìsula e de un'aeroportu, lu "Costat Smeralda", cunsideradu unu de sos prus importantes in Itàlia.
Sa tzitade si fiat isvilupada in unu tretu de sa costa favorèvole de su puntu de bista geogràficu e ambientale siat pro sa funtzione sua de naturale isbocu costerinu pro sas àreas internas, siat pro s'importu de s'iscalu portuale in sas rotas marìtimas cummertziales e militares de su Tirrenu tzentrale.
De reghente gràtzias a iscavos noos e istùdios noos est istadu possìbile delineare sas tapas de s'evolutzione urbana. De sa segunda metade de su VIII a sa prima metade de su sèculu VII a.C. est atestada s'esistèntzia de unu fondaco o de un'impiantu coloniale fenìtziu (materiales fenìtzios cun carchi rara imitatzione de materiales euboici); ma partinde dae sa metade de su VII finas a sa metade-fine de su sèculu VI a.C. est istadu atzapadu petzi materiale de provenièntzia grega (produtos corìntzios e, de sa fine de su sèculu VII, fintzas materiales iònicos). Custos datos diant proare s'esistèntzia de una "colònia" grega chi si fiat sostituidu a su pretzedente insediamentu fenìtziu e chi aiat bìvidu  a su mancu unu sèculu e mèdiu.
De sa segunda metade de su sèculu VI a.C. sa situatzione diat pàrrere cambiare. Difatis sa batalla de su mare sardonio in su 540 a.C., chi aiat bidu ponende·si fronte Cartaginesos e Etruscos de una parte e Gregos de s'àtera, belle de seguru aiat interessadu fintzas Terranoa. Sa vitòria aiat asseguradu a Etruscos e Cartaginesos su domìniu de su Tirrenu tzentrale, privende sa tzitade de sas naturales currentes suas de tràficu e creende una situatzione chi aiat giutu a sa conchista cartaginesa de su tzentru in funtzione de controllu de s'àrea tirrènica tzentrale. De sighida, cara a sa metade de su sèculu IV a.C., sos Cartaginesos aiant organizadu unu tzentru urbanu amparadu dae unu tzicuitu muràriu a forma de trapètziu cun turres cuadradas e delimitadu a O de sa necròpoli chi s'estendiat in prus de su perìmetru O de sos muros, a su de in cue de s'atuale bia Brigada Tàtari.
A càusa de su ruolu istratègicu sa tzitade fiat istada interessada in sos avenimentos de sa prima gherra pùnica. In su 259 a.C. su cònsole romanu Lùtziu Cornèliu Iscipione aiat intentadu, sena resessida, de la sutràere a su domìniu cartaginesu. Ma, de sighida, in su 238-237 a.C., sa Sardigna intrea, e duncas fintzas Terranoa, fiat coladu suta de su domìniu romanu. Sa tzitade aiat abarradu pro tempus meda, finas a sa fundatzione de Turris Libisonis, su tzentru printzipale de su nord Sardigna. Sa tzitade romana aiat ocupadu su pretzedente abitadu pùnicu a s'internu de su matessi tzicuitu difensivu, impreende sas istruturas e sas infrastruturas ancora efitzientes, cales s'impiantu urbanìsticu a fundu ortogonale su cale reticolo viàriu diat pàrrere orientadu cun assos nord-nord ovest-sud, sud est e ovest-nord ovest-est,sud est (sos caminos printzipales currispondiant fortzis a sas atuales cursu Umberto e bia Regina Elena-bia Porto Romano); su portu sitiadu acanta cuddu atuale e su santuàriu dedicadu a su deus amparadore de Terranoa, Èrcule (Melqart-Herakles-Hercules), identificadu subra de su rilievu de San Pàule, a su tzentru de s'abitadu, acanta sa crèsia de oe de Santa Croce.
Un'àrea cultuale costituida dae una tzella suterrànea (favissa), datàbile a su III-sèculu II a.C., est istada iscoberta in una zona suburbana, acanta s'atuale crèsia de Santu Simplicio. Issa cunteniat terrecotte figuradas dae si raportare a su cultu de Demetra, dea de sa laurera. S'insistèntzia de custu cultu in època romano-imperiale est cunfirmada dae s'iscoberta de s'epistilio de unu tempietto dedicadu a Cerere (dea romana assimilada a Demetra) de Àutas, liberta e concubina de Nerone. Si suponet chi s'istampu si poderet agatare in sa zona de s'atuale edifìtziu iscolàsticu de cursu Umberto, acanta s'àrea portuale.
Durante sos sèculos II e su de I a.C. sa tzitade importaiat mertzes mescamente de s'Itàlia tzentrale e meridionale, de s'Ispagna, de sa Sitzìlia e de su Nord-Àfrica e esportaiat mescamente trigu, comente a nos testimòniat sa presèntzia in Terranoa, intre su 57 e su 56 a.C., de Quinto, frade de Tzitzerone, incarrigadu de s'ocupare de sa provvista granario. Durante s'edade imperiale sa tzitade, oramai a fundu romanizada, aiat sighidu a èssere unu de sos iscalos cummertziales mediterràneos printzipales. Intre sa fine de su sèculu I a.C. e su cumintzu de su sèculu I p.C. fiat istada costruida sa dàbile istrutura templare atzapada in Piazza Santa Croce, no a largu de su santuàriu de Èrcule. S'iscoberta in sas bighinàntzias de duos retratos imperiales (Nerone e Trajanu) diat pòdere sugerire s'esistèntzia de unu logu de cultu imperiale (Augusteum) e est dàbile chi sa tzitade esseret devènnida munitzìpiu pròpiu in su cursu de su sèculu I p.C. Mescamente partinde dae s'edade neroniana (54-68 p.C.) issa, aiat tentu un'importante fase de isvilupu urbanu presu fortzis fintzas a sa presèntzia de Àutas e a sos interessos econòmicos derivantes de sa gestione de sos latifondos donatigli de Nerone e de sa produtzione de laterizi in sas ofitzinas de propiedade sua. Fiat istada crèschida s'àrea abitada (zona de s'atuale Villa Tamponi, Su Cuguttu) e si fiat intensificadu sa faina edilìtzia pùblica e privada cun s'impiantu de caminos lastricados, su fràigu de monumentos e abitatziones sennoriles. In su cursu de su sèculu II p.C. sa tzitade fiat istada dotada de un'impiantu termale, assetiadu intre sas atuales cursu Umberto e bia de sas Termas e de un'acuedutu. Fiant istadas in prus afortigadas sas istruturas portuales cun su fàbricu de magasinos. Sos funda·los marinos antales sas costas terranoesas cunservant giatzimentos numerosos meda archeològicos a ulteriora testimonia de s'importu cummertziale de su portu.
Intre sa fine de su III e su cumintzu de su sèculu IV p.C. sa tzitade aiat rugradu fortzis unu perìodu de crisi econòmica. Si fiant reduidos sos fràigos noos e s'abitadu antigu si fiat cun-tràidu cun s'abbandonu de intreas zonas, torradas a impreare comente a àreas de interru (Su Cuguttu) e cun s'obliterazione de importantes tretos istradales (San Pàule). In su sèculu V p.C. Terranoa fiat istada sutaposta fortzis a una currera vandàlica, comente a diat pàrrere dimustrare sa destruidura de una flota navale imperiale, sos cales relitos, atzapados de reghente, so ascrivibili a custu perìodu. Nointames sa contratzione de s'abitadu durante sa fase tardu antiga, sunt atestados episòdios de restruturatzione de edifìtzios pùblicos intre IV e su sèculu V: su restàuru de una turre de su setore N de sos muros e sa riedificazione de un'istrutura in ruina mentovada in un'iscritzione e no identificada. Sa necròpoli romana ocupaiat un'àrea a N de sa tzitade antiga in cudda zona chi oe s'estendet de bia Roma finas a bia Fausto Noce. Una àtera necròpoli prus tarda, ascrivibile a sos sèculos IV-su de VI p.C., est istada iscoberta in sa chi fiat s'àrea urbana antiga, in localidade Su Cuguttu, assetiada intre bia Acuedutu Romano e bia E. Nenni.

Istòria de sos iscavos
Sas primas iscumbatas furriadas a sa chirca de sas orìgines de sa tzitade si fiant acumpridas a su printzìpiu de su sèculu XVII e aiant interessadu sas àreas de su campusantu acanta sa crèsia de Santu Simplicio. In sa prima metade de s'Otighentos fiant istados aviadas chircas archeològicas agabbadas a s'achirimentu de testimonias materiales chi aiant postu a pare siat acanta istitutos de museos siat in colletziones privadas italianas e èsteras. Sa crònaca de tale faina, chi aiat giutu a iscobertas numerosas meda, fiat istada dada dae su canònicu Giovanni Spano dae su 1855 a su 1876. Partinde dae su 1880 e finas a su 1884 Pietro Tamponi aiat compiladu una sèrie de importantes notas subra de sas iscobertas archeològicas fatas a Terranoa e in su territòriu suo. Fintzas sos Soprintendenti Antonio Taramelli in sas primas dècadas de su Noighentos e Doro Levi in sos annos trinta si fiant ocupados a prus torradas a leare de iscavos archeològicos. In sos annos chimbanta importante meda fiat istadu sa faina de Dionigi Panedda chi aiat postu a pare in sos duos volùmenes subra de Terranoa de sa "Forma italianas". Dae su 1958 a su 1977 sa tzitade est istada ogetu de interventos raros de iscavu e de recùperu, comente a sos de su primu Soprintendente a sas antighidades pro sas Provìntzias de Tàtari e Nùgoro Guglielmo Maetzke intre sa fine de sos annos Chimbanta e su 1966 e sos de Enrico Acquaro in sos annos Setanta. In sos annos sutzessivos finas a su 1990 s'amparu de sa Soprintendenza archeològica est devènnida sistemàtica e contina. Dae su 1990 est acumprida a Terranoa una faina de chirca e de connoschimentu aprofundidu de su territòriu, chi cumprendet fintzas su controllu e su recùperu de su patrimòniu archeològicu bènnidu de iscavos raros siat terrestres chi subàcueos. A dolu mannu sa destruidura de sas istruturas de sa tzitade antiga est andada de pari passu cun s'isvilupu de sa tzitade moderna. Sa majore parte de sos iscavos in sa sola àrea urbana ant difatis tentu, e tenent galu oe, sas caraterìsticas de s'apretu (in nùmeru de chimbanta dae su 1980 a su 1994, suta de sa diretzione da prima de Antonio Sanciu e posca de Rubens De Oriano). In su 1992 un'iscavu de apretu at postu in lughe un'importante àrea funerària in localidade Su Cuguttu. In su trìulas de su 1999, durante sos traballos pro su fràigu de unu tunnel suta de su livellu de su mare, sunt istados agatados sos restos de sos chi s'iscavu archeològicu, tramudadu longu sa fasca costerina e duradu tres annos, giutu dae Rubens De Oriano, at indentificato comente a sos relitos de naes antigas cun sos càrrigos issoro.

Bibliografia
D. Panedda, Olbia nel periodo punico e romano, Roma, 1953;
D. Panedda, L'agro di Olbia nel periodo preistorico, punico e romano, Roma, 1954;
R. D'Oriano, "Olbia: ascendenze puniche nell'impianto urbanistico romano", in L'Africa Romana. Atti del VII convegno di Studio (Sassari, 15-17 dicembre 1989), Sassari, Gallizzi, 1990, pp. 487-496;
Olbia e il suo territorio. Storia e archeologia, Ozieri, Il Torchietto, 1991;
R. D'Oriano, "Un santuario di Melqart-Ercole ad Olbia", in L'Africa Romana. Atti del X convegno di Studio (Oristano, 11-13 dicembre 1992), Sassari, Archivio Fotografico Sardo, Sassari 1994, pp. 937-948;
A. Mastino, P. Ruggeri, "Claudia Augusti liberta Acte, la liberta amata da Nerone ad Olbia", in Latomus. Revue d'Études Latines, LIV, 3, 1995, pp. 513-544, tavv. VII-XI;
Archeologia del territorio, territorio dell'archeologia. Un sistema informativo territoriale orientato sull'archeologia della regione ambientale Gallura, Cagliari, 1996;
Olbia in età antica. Atti del Convegno internazionale di Studi "Da Olbìa ad Olbia. 2500 anni di storia di una città mediterranea" (Olbia, 12-14 maggio 1994), Sassari, Chiarella, 1996;
R. D'Oriano, "Relitti di storia: lo scavo del porto di Olbia", in L'Africa Romana. Atti del XIV convegno di Studio (Sassari, 7-10 dicembre 2000), Roma, Carocci, 2002, pp. 1249-62;
E. Riccardi, "I relitti del porto di Olbia", in L'Africa Romana. Atti del XIV convegno di Studio (Sassari, 7-10 dicembre 2000), Roma, Carocci, 2002, pp. 1263-73;
A. Sanciu, "Lucerne con bolli di fabbrica dal porto di Olbia", in L'Africa Romana. Atti del XIV convegno di Studio (Sassari, 7-10 dicembre 2000), Roma, Carocci, 2002, pp. 1281-99;
R. D'Oriano-G. Pietra, "Mehercle! Culto e immagini di Ercole a Olbia", in Sardinia, Corsica et Baleares antiquate. International Journal of Archaeology, I, 2003, pp. 131-146;
A. Sanciu, "Scavi all'acquedotto romano di Olbia", in Sardinia, Corsica et Baleares antiquate. International Journal of Archaeology, I, 2003, pp. 147-156;
R. D'Oriano, "Euploia. Su due luoghi di culto del porto di Olbia", in Sardinia, Corsica et Baleares antiquate. International Journal of Archaeology, II, 2004, pp. 109-118;
A.R. Ghiotto, L'architettura romana nelle città della Sardegna, Roma, Quasar, 2004, pp. 194-195;
R. D'Oriano, "I Serdaioi da Olbia?", in La Parola del Passato, 340, LX, 2005, pp. 58-74;
R. D'Oriano-I. Oggiano, "Iolao ecista di Olbia: le evidenze archeologiche tra VIII e VI secolo a.C.", in Il Mediterraneo di Herakles. Atti del convegno di studi (Sassari 26 marzo, Oristano 27-28 marzo 2004), Roma, 2005, pp. 169-199;
A. Mastino, Storia della Sardegna antica, Nuoro, Il Maestrale, 2005, pp. 286-289;
R. D'Oriano, I favolosi relitti di Olbia la cosmopolita, "Darwin. Quaderni", n. 1 (luglio-agosto 2006), pp. 98-103.