Fertilia est una de sas tzitades de fundatzione realizadas durante su fascismu e su fatu suo cumintzat in su 1933 cun sa bonìfica integrale de sa Nurra a banda de s'Ente de Colonizatzione Ferrarese (posca Ente sardu de colonizatzione). In realidade s'interessu pro cudda zona torrat a artziare a su mancu a su 1898 cun sa bonìfica de s'istagnu de su Calik, realizada cun sa manodòpera de sos fortzados, pro sighire cun sos bidditzolos operajos postos subra de su caminu intre S'Alighera e Porto Conte e s'azienda agrìcula Barezza, ligada a su lagu artifitziale de Baratz, ambos de su 1927. Intre sas tzitades noas de su Ventennio Fertilia est tzertamente s'abarrada prus serente a su burgu rurale originàriu.
Su pranu urbanìsticu, predispostu in su 1935 de s'ingenieri Arturo Miraglia, fiat basadu subra su modellu de sa tzitade difùndida in su territòriu, torradu a leare dae sas esperièntzias inglesas de sa tzitade giardinu, ma posca fiat istadu afidadu s'incàrrigu pro unu pranu nou a bator architetos agrupados suta de sa sigla 2PST (Concezio Petrucci, Emanuele Filiberto Paolini, Riccardo Silenzi, Mario Tufaroli Luciano).
Su trastu nou de pranificatzione, aprovadu in su 1937, impreaiat s'ischema semitzircolare de Miraglia cale ispunto initziale, acostagende·li però una màllia ortogonale cun una separatzione neta de sos ispàtzios pùblicos relativos a sos tres àmbitos religiosu, tzìvicu e cummertziale. Fintzas sa parte residentziale colaiat dae sa proposta de domos semenadas in su birde a unu nùcleu autònomu, non pro àteru mai realizadu.
A pustis de s'inghitzu de su progetu esecutivu in su 1939 sos traballos aiant sighidu, in antis de si blocare in su 1942 pro sa situatzione semper prus tràgica de sa segunda gherra mundiale, e fiant istados torrados a leare petzi in sos annos chimbanta, cando s'insediamentu de Fertilia si fiat ammaniadu a acollire sos pròfugos de sas terras italianas passadas a sa chi in s'ìnteri fiat devènnida sa repùblica federada de Iugoslàvia, insertada in s'òrbita soviètica.
S'ùnicu edifìtziu de Miraglia a beru costruidu intre su 1935 e su 1936, annu de s'inauguratzione de s'insediamentu nou, est s'iscola elementare, chi torrat a intèndere de richiamos pretziset a esperièntzias internatzionales e ricurret a s'impreu de volùmenes cun lìnias corcovadas e a ventanas a nastru cun fascas de matones alternades a fascas de intonaco.
Sas àteras architeturas sunt imbetzes diferentes in manera neta e prus traditzionales, cumintzande dae sa crèsia chi torrat a leare su modellu de s'edifìtziu giai costruidu dae su matessi grupu 2PST a Aprilia, una de sas tzitades noas de s'Agru Pontino. Presentat una fatzada serrada dae unu profundu càmbaro chi includet s'intrada e una vetrata, e est giunta a duos elementos simmètricos prus bassos mediante arcos dispostos subra de lìnias corcovadas. S'artu campanile fiat istadu agiuntu petzi in su 1955. S'edifìtziu est situadu in una pratza e est su fulcro visivu de su caminu printzipale.
Custu caminu rugrat totu su tzentru e est fiancheggiata de edifìtzios a pòrticu chi in curtzesa de su mare s'aberint in un'ispàtziu cara a sa domo comunale, fintzas issa de sos volùmenes netos e squadrati, su dopolavoro, s'albergo.
Totu sos edifìtzios printzipales de Fertilia impreant su matone a bista o intonacato e sa pedra, torrende a leare elementos formales meda difùndidos in su Ventennio fascista e presentes fintzas in sas tzitades de fundatzione de s'Agru Pontino.
Istòria de sos istùdios
Una rassegna de sos istùdios s'agatat in sa bibliografia relativa a s'ischeda in su volùmene de s'"Istòria de s'arte in Sardigna" subra de s'architetura oto-novecentesca (2001).
Bibliografia
R. Mariani, Fascismo e "città nuove", Milano, Feltrinelli, 1976;
R. Martinelli-L. Nuti, "Le città nuove del ventennio da Mussolinia a Carbonia", in Le città di fondazione, Venezia, Marsilio, 1978, pp. 271-93;
Fertilia: un'ipotesi di recupero del moderno, Alghero, 1995;
G. Peghin-E. Zoagli, "Fertilia: storia e fondazione di una città moderna", in Le città di fondazione in Sardegna, a cura di A. Lino, Cagliari, Cuec, 1998, pp. 164-176;
F. Masala, Architettura dall'Unità d'Italia alla fine del '900. Nuoro, Ilisso, 2001, schede 112-113;
Città di fondazione italiane 1928-1942, Latina, Novecento, 2005, pp. 275-279.
Comente arribbare
Fertilia est a largu pagos chilòmetros dae S'Alighera, e est chi si podet sighire cursende sa diretora de bia Lido e succesivamente de viale Sos Maggio in diretzione nord.
Aggiornamento
Immagini
Audio
Commenti