Santu Sperau, Crèsia de Santu Sperau

Su paisu s'agatat in sa pranura de su Campidanu a unos 20 km a Nord de Casteddu, intre sos trainos Rio Mannu e Rio Flumineddu.
Sa prima particularidade de sa crèsia parrochiale est sa sua intitolazione a su santu epònimu de su paisu, Santu Sperau màrtire scillitano (bènnidu de Scillum, tzitade romana de s'Àfrica setentrionale).
In Sardigna su sentimentu de devotzione cara a sos màrtires, mortos pro testimoniare sa fide pròpia, si fiat difùndidu in manera ampra e si fiat raighinadu in sa populatzione in sos primos annos de su Seschentos cando, pro afirmare su primadu pròpiu subra de sa Crèsia de Sardigna, sos artzipìscamos de Casteddu e de Tàtari aiant promòvidu numerosas campagnas de iscavos agabbadas a su rinvenimentu de sos corpos santos. In s'àmbitu de custu fervente clima religiosu si còllocat s'acatamentu de sos ossos de Santu Sperau, acontèssidu in su 1616 acanta sos rùderes de una crèsia a sos oros de su paisu.
S'edifìtziu si presentat bastante simpre siat in su fundu siat in s'artziadu e nointames ammustrat sinnos ladinos non petzi de decoru ma fintzas de modernidade istilìstica.
Subra de sa fatzada a terminale ladu merlato s'aberint unu portale cuadrangulare cun curnisa e una ventana a de ses ribassato. Definint galu de prus su prospetu unu tìmpanu tondo truncadu cun decoraduras classicistiche a s'in subra de su portale e sa turre campanaria a canna cuadrada subra de su chirru deretu, isvilupada subra de duos òrdines, subra de su segundu de sos cales est una monofora a ses agudu in cada chirru.
L'interno s'articulat in un'ùnica àula cun duas capellas subra de cada ladu e unu profundu presbitèriu. Sas bias, a carrada, resurtant diversas in artària: in sa navada si tenet sa dimensione majore e sa bia de su presbitèriu resurtat prus arta respetu a cudda de sas capellas. S'ùrtima capella a manca e s'ùrtima a dereta tenent bia istellare.
A traessu de sos documentos de archìviu est possìbile a torrare a costrùere a grandu lìnias s'iter costrutivu de sa crèsia, de sa fundatzione a s'annanta de sas capellas, finas a sos modernos interventos. In particulare, de sos registros de sa Càusa Pia (istitutu prepostu a sa gestione de sas rèndidas e de sos benes eclesiàsticos) s'imparat chi sos traballos de fràigu de sas istruturas portantes e de sas òperas muràrias aiant tentu cumintzu in su 1646 e si fiant concruidos in su 1650; sas maestranze operadoras acudiant dae su casteddàiu e sos materiales impreados fiant cuddos traditzionales: traes de linna e pedras de tipos diversos (pedra cantone in particulare) pro su fràigu, linna pro sos infissi.
Sa navada ùnica, su fundu cuadrangulare de su presbitèriu, su terminale orizontale merlato de sa fatzada e su campanile induint a pessare a unu fràigu originàriu in formas tardogòticas, fatu chi in Sardigna, cando chi giai in sa metade de su sèculu XVII, non resurtat èssere etzetzionale.
A s'istrutura gasi definida s'aiant dèvidu agiùnghere, semper in su cursu de sa segunda metade de su Seschentos, sas capellas affacciantisi subra de s'ùrtima campada, ambas cun bias istellares; mentras sas àteras fiant istadas fraigadas in su sèculu sutzessivu, prus de pretzisu in su 1733 cudda a manca e in su 1772 cudda a dereta.
A sos cumintzos de su sèculu XIX s'intreu edifìtziu deviat presentare de sos palesos sinnos de tzedimentu si in su 1828 un'architetu fiat istadu incarrigadu de redatare unu progetu de restàuru; a su 1890 torrat a artziare s'acontzu de su presbitèriu chi fiat istadu cobertu cun una bia a carrada. Àteros traballos si fiant esecutados puru in su Noighentos: intro su 1936 fiat istada realizada sa cobertura noa de sa navada, a carrada, e in su 1974 si fiat provididu a torrare a fàghere sa posta de su pamentu in màrmaru.

Istòria de sos istùdios
Numerosos ispuntas pro sutzessivas chircas subra de s'edifìtziu sunt ofertos in su volùmene de Salvatore Naitza dedicadu a su paisu de Santu Sperau (1996).

Bibliografia
L. Cherchi, Su paisu de Santu Sperau e su patronu suo. Notas istòricas pro ulterioras chircas, Casteddu, Tea, 1987;
S. Naitza, "Sos signales de s'arte: ispuntas pro un'istòria", in Santu Sperau. Istòria, arte, memòrias, Casteddu, Stef, 1996, pp. 125-132.