Cuartu Sant'Aleni naschet de s'agregatzione de bidditzolos sortos in tempos diferentes. Sa crèsia de Santa Elena est parrochiale.
Sas istruturas muràrias atzapadas durante sos traballos de restàuru de su 1996-99 e sos documentos de archìviu cunsentint de torrare a costrùere s'istòria de sa crèsia.
Fiat istadu impiantata a inghìriu a su 1125-50 e fiat costituida dae tres navadas cun colunnas e capitellos a su mancu in parte de ispògio e àbside semitzircolare a E. S'esternu fiat coronadu dae archetos pènsiles a totu de ses. De custa crèsia abarrant sas fundatziones, tretos muràrios e elementos erràticos.
Intre sa fine de su '400 e sos primos de su '500 s'edifìtziu fiat istadu torradu a costrùere prus mannu, segundu modos gòticos sardu-catalanos; aiat tentu difatis àula mononavata cun cobertura de linna subra de arcos diaframma e capilla mayor cuadrangulare, bortada a crusiera, prus pagu larga e verosimilmente prus bassa de sa navada.
Intre sa segunda metade de su '500 e su 1720 fiant istadas abertas intre sos contrafortes noe capellas sas ùrtimas de sas cales, prus largas e profundas de sas àteras, comunicaiant cun su presbitèriu formende unu pseudotransetto. In su 1670 fiat istadu costruidu unu coro dae segus sa capella presbiteriale.
Su prospetu printzipale, concruidu dae su terminale pratu e merlato e cumpresu intre duos contrafortes oblìcuos, acasagiaiat su portale archiacuto sovrastato de su traditzionale rosone; in su chirru d. s'aberiat s'intrada segundària. A s. de sa fatzada istaiat, comente a oe, su campanile a canna otagonale, sìmile a sa de su Batorghentos turre campanaria de sa crèsia majore de Aristanis.
In su 1735 si fiat artziadu sa turre de su relògiu a d. de sa fatzada, chi, in su 1752, subra de su modellu de sa crèsia de Santa Teresa a Casteddu, fiat istadu sopraelevata, concruida dae unu terminale a dòpia inflessione e modificada in su portale e in su rosone, sostituidu dae una ventana.
Custas trasformatziones, detadas mescamente de s'insoddisfatzione pro sas istruturas medievales, aiant giutu, in su 1780, a sa progetatzione de un'edifìtziu nou, afidada a s'ingenieri piemontesu capitanu Cochis.
Su progetu previdiat sa demolitzione de su coro e de sa sacrestia, su fràigu, a E, de un'ampra navada cupolato, de su presbitèriu comunicante cun una noa sacrestia e s'adeguamentu istilìsticu de su restu de s'edifìtziu.
Sos traballos aiant tentu cumintzu solu in su 1809, fortzis subra de su progetu agiornadu dae su capomastro Raffaele Cappai e de s'architetu Gerolamo Melis, chi posca aiat collaudadu s'òpera; si fiat tratadu, in pràtica, de una ricostrutzione articulada in duas fases - sa prima afidada a s'impresario Randaccio, sa segunda a su capomastro Crobu - e aende·si concruida in su 1828. Su campanile fiat istadu in parte torradu a costrùere e modificadu in su 1868, mentras sa ricostrutzione de sa turre de su relògiu fiat acabada in su 1900.
Sa fatzada, neoclassicheggiante, est concruida dae unu tìmpanu triangulare, e partzida in duos òrdines de una curnisa marcapiano: in sa parte inferiora s'aberit s'intrada printzipale retangulare sovrastato de dentelli classicistici; in sa superiora una ventana intro una lunetta. L'incuadrant su campanile e sa turre de su relògiu, chi inserrant sos antigos contrafortes in diagonale.
L'interno, a rughe latina, est costituidu dae àula mononavata cun bia a carrada sottesa de arcos a totu de ses chi scandiscono sas tres campadas; ampros arcos ponent in sas ses capellas. S'ùrtima capella a s. comùnicat, a traessu de un'imponente arcu a ses agudu cun s'ùnicu ambiente abarradu de sa crèsia gòtica, a bia istellare, impreadu oe a capella de su Santìssimu.
Sovrasta sa crusiera una cùpula otagonale finestrata, concruida dae lanterna e gravante subra de tamburu in manera aguale ottagono. S'ampru presbitèriu est sopraelevato de duas istradeddas; de su bratzu deretu de sa navada s'atzedet a sa sacrestia coberta a padiglione.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia, istudiada dae Ida Nche fàghere, est ogetu de una sintètica ischeda in su volùmene de Salvatore Naitza subra de s'architetura tardoseicentesca e purista (1992).

Bibliografia
I. Nche fàghere, Cuartu Sant'Aleni. Arte religiosa de su Medioevu a su Noighentos, Casteddu, Stef, 1988;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su classitzismu purista. Nùgoro, Ilisso, 1992, ischeda 58;
I. Nche fàghere, Sa Parrochiale de Santa Elena a Quartu. Arte e istòria de su XII a su sèculu XX, Casteddu, Ettore Gasperini, 2001;
I. Nche fàghere, "Parrochiale de Santa Elena", in sas de I prendas de s'architetura religiosa. Istòria, restàuros e arredos de s'istile romànicu a cuddu clàssicu, a cura de N. Rujos-S. Meloni, Partiolla, Gràfica de su Parteolla, 2005.