Pula, Crèsia de Santu Efisio de Nora

Sa crèsia, praticamente in riba a su mare, fiat istada costruida in sa zona de su campusantu extraurbana de sa tzitade fenìtziu-pùnica de Nora, ue fiant su tofet e una necròpoli. Currispondet a su giassu in cale segundu sa traditzione fiat istadu martirizadu Santu Efisio, gherreri romanu aende·si cunvertidu a su cristianèsimu. Inoghe fiat istadu fraigadu in època altomedievale unu primu santuàriu, de su totu torradu a costrùere in edade giudicale. Est su logu de arribu de sa professone devotzionale chi a sos primos de maju onorat su màrtire Efisio giughende·lu inoghe de s'omònima crèsia casteddàia de Stampace, ue istat de su restu de s'annu.
Sa crèsia de Santu Efisio devet su suo faschent ambientale a su cuntrastu intre sa caente arenaria de fràigu e sos colores de su mare chi tocat sa marina, e cuddu architetònicu a s'ammaju arcàicu emanadu dae s'internu, ue ancora s'alenat un'atmosfera pregna de devotzione.
De su pranu pone·las su pamentu de su presbitèriu istupat un'istrutura cupolata, atzessìbile oe de sa losa, in sa cale s'est propostu de reconnòschere sos restos de su martyrium altomedievale in cale su santu aiat agatadu interru, in antis chi sos ossos suos esserent traslate a Pisa.
Su santuàriu fiat istadu torradu a costrùere ex novo in formas protoromaniche, a pustis de chi su giùighe casteddàiu Costantino Salusio II de Lacon Gunale in su 1089 aiat donadu su Santu Efisio a s'abbadia benedetina de San Vittore de Marsìllia. Cun probabilidade su cantiere fiat istadu afidadu dae un'architetu de formatzione catalana. Sa crèsia fiat istada fraigada in contzas de arenaria e carcare de pezzatura màssima, recuperados dae sos muros de s'antiga Nora. In su costàgiu S fiat istada torrada a impreare una stele funerària fenìtziu-pùnica.
Su fundu est in tres navadas, totus cun bias a carrada irrobustite de sottarchi. Sas navadas sunt partzidas dae arcadas chi s'impostant subra de robustos pilastros. S'àbside, disposta a S/E, est priva de monofore, duncas sa lughe penetraiat petzi de sas abertas longu sos costàgios.
Sa fatzada romànica s'agataiat ue oe s'àrtziat su superstite campanile a vela, ma intre su XVII e su sèculu XVIII fiat istada isfundada e las fiat istadu adossadu unu pàtiu porticato.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est tzitada dae Vittorio Angius (1847) e in su "Itinerario" de su generale Alberto de sa Marmora (1860). S'importu suo a sos fines de s'istòria de s'architetura medievale in Sardigna risalta in s'òpera de Raffaello Delogu (1953). A pustis de s'artìculu de Foiso Fois (1964), chi nd'aiat publicadu su rilievu, sos contributos prus reghentes si devent a Renata Serra (1989) e a Roberto Coroneo (1993).

Bibliografia
V. Angius, boghe "Pula", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su re de Sardigna, XV, Torinu, G. Maspero, 1847, pp. 779-780;
A. De sa Marmora, Itinerario de s'ìsula de Sardigna, Casteddu, Alagna, 1868, pp. 101-102;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, pp. 54-55;
F. Fois, "Una nota subra de tres crèsias vittorine de su Casteddàiu", in Archìviu Istòricu Sardu, XXIX, 1964, pp. 277-284;
M. Botteri, Guida a sas crèsias medievales de sa Sardigna, Tàtari, Chiarella, 1978, p. 113;
R. Serra, Sa Sardigna, collana "Itàlia romànica", Milanu, Jaca Book, 1989, p. 336;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 5;
R. Coroneo-R. Serra, Sardigna preromànica e romànica, collana "Patrimòniu artìsticu italianu", Milanu, Jaca Book, 2004, pp. 248-249;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 100.