Su cumplessu archeològicu denominadu "Nuraxi Fenu" est situadu in una localidade omònima a Nord-est de s'abitadu de Pabillonis, bighinu lu tratzadu de sa ferrovia chi giughet a Figari, a s'internu de una fertile pranura rica interessada in sos sèculos de intensas fainas agrìculas.
Su cumplessu archeològicu s'estendet subra de un'àrea de unos 1.600 metros cuadros: sa positzione sua si còllocat longu s'antigu asse viàriu chi, de sa laguna de Marceddì, giughiat cara a l'interno colende pro sas termas de Sàrdara, sas Aquae Neapolitanae de Edade Rumana.
Sa portzione otzidentale de s'àrea archeològica fiat istada in parte smantellata a inghìriu a su 1870 pro su fràigu de unu ponte a sustennu de sa ferrovia ma totu sa zona, interessada dae pluriseculare e intensa faina agrìcula, resurtat àere subidu de sos disacatos.
Su giassu est istadu ogetu de repìtidas campagnas de iscavu in su perìodu 1996-2004 chi nd'ant postu in lughe sas istruturas totu s'estensione.
Sa parte tzentrale de su cumplessu est ocupada dae unu nuraghe de tipu polilobato costruidu cun blocos de predamolina, de su cale sunt reconnoschìbiles chimbe turres, in prus de cudda printzipale a fùrriu a sa cale s'isvilupant, cumpresu una corte interna.
Subra de su chi bessat setentrionale s'edifìtziu est amparadu dae un'antemurale turrito, in cale unu bidditzolu de cabannas s'insertat intre custu e su bastione tzentrale, mentras àteras cabannas s'isvilupant in su setore meridionale. Sas setziones de terra chi delimitant s'iscavu archeològicu lassant annotare comente a sas istruturas sigant in prus de s'àrea fossada e acresurada. Su nuraghe, de planimetria cumplessa, fiat istadu fraigadu in sas partes istruturales suas printzipales cun blocos de predamolina poliedrici de dimensiones tziclòpicas. Si cumponet de una turre tzentrale pagu cunservada in artària incrarada subra de una corte semitzircolare in su chirru a Nord-est: a fùrriu a custu corpus printzipale s'isvilupant àteras tres turres tzirculares, craramente reconnoschìbiles nointames sas ladinas superfetazioni e mudas fatas in perìodos diferentes. A Sud-est agatamus sa turre A, simmètrica a sa turre C, cun sa cale cumpartzit diàmetru e tessidura murària sìmiles.
A Nord-est agatamus sa turre B, sa dotada de majore diàmetru, costruida cun una poderoso paramentu muràriu esternu, ocupada però a s'internu de una grandu cantidade de materiale de derrota a su cale internu sunt istados atzapados numerosos repertos: duos lucerne a barchetta, frammentos de tegami, ciotoline carenate in terracotta, pestelli, fuseruole. Partinde dae Nord-ovest s'evidèntziat in elevadu e in fundu sa turre denominada C a s'internu de sa cale, suta de su pìgiu de brusiadu causadu dae unu fogu mannu a beru chi aiat interessadu in antigu s'intrea àrea, sunt istados atzapados frammentos de cuntenidores dae tzeràmica de vària assemprat e dimensione. Sas tres turres sunt giuntas intre issas de cùrtzios tràidos muràrios in manera lèbia curvilinei, a s'internu de sos cales no est possìbile a evidentziare si esisterent de sos passadissos de comunicatzione intre sos vàrios ambientes. Su setore otzidentale, incraradu a sa massicciata ferruviària de sa lìnia Casteddu-Figari, est su chi at subidu sa majore faina de ispògio de su materiale de fràigu, ma non bastante pro impedire su cumpretamentu de sa letura planimètrica de su monumentu: in su chirru a maestrale est difatis visìbile unu tretu de muratura tecnicamente ascrivibile a sa matessi manodòpera chi aiat realizadu sas àteras istruturas, pro cales est ipotizzabile sa presèntzia de una de bator turres, denumenada F e in fines, a defensa de su chi bessat a libeccio, de una de chimbe turres, denumenada G, sa prus pagu visìbile. A su bastione polilobato fiat istadu agiuntu un'ulteriore corpus difensivu esternu, sighende sa casta de s'antemurale turrito, de su cale in su chi bessat setentrionale sunt reconnoschìbiles de seguru duas turres giuntas dae unu tretu de muratura retilìneu, denumenadas D e E, mentras no est crara sa presèntzia de una de tres, semper in custu setore. Sa turre denominada D at torradu fases de su Brunzu Reghente (si signalant ses alari in terracotta de grandu dimensiones, tres ciotole, unu tegame).
Unas cantas istruturas de su cumplessu monumentale presentant sinnos ladinos de mudas a sos edifìtzios originàrios, siat in s'internu de su bastione turrito chi a s'esternu: in particulare, siat in su setore setentrionale, intre s'antemurale e su nuraghe, siat in su setore meridionale chi in sa turre denominada A s'evidèntziant sos rastros de murature tzirculares postas in òpera cun pedras de preda niedda de dimensiones mèdio-piticas non pertinentes a fràigos difensivos, ma prus verosimilmente abitativas. Sa presèntzia de materiale lapideo subra de su terrinu, si puru no in grandu cuntzentratziones, aparit comente si siat bastante difùndida, pro cale non cheret esclùdidu chi su bidditzolu si potzat estèndere fintzas de mannu longa a su de in cue de s'àrea oe mègius visìbile, cudda ogetu de iscavu in annos reghentes. S'iscumbata archeològica at permìtidu de rilevare sas fases de vida de su bidditzolu: cudda prus documentàbile est datadas a su tèrmine de su Brunzu Finale (in antis de su sèculu su de IX a.C.), cun frecuentatzione in Edade Pùnica e finas a sa tarda Edade Imperiale romana, cando sas istruturas originàrias, puru cun acontzos, adatamentos e annantas, sunt impreadas belle cando non cando (in s'àrea sunt istadas atzapadas ànforas cummertziales pùnicas, segliada A e tzeràmica comuna).
Su giassu in su cumplessu suo at subidu diversas fases de abbandonu e de rioccupazione belle partziale. De s'anàlisi de sos datos de iscavu est possìbile a ipotizare diferentes momentos de vida de s'àrea chi andant in su Brunzu Mèdiu e Reghente (perìodu in cale gentes locales si fiant istantziadas in cudda pranura atirados dae sa fertilidade de sa terra e de sa presèntzia de cursos de abba), cun un'isvilupu planimètricu màssimu in su Brunzu Finale (1150-900 a.C.), una fase de abbandonu a sa fine de s'Edade Nuràgica (determinada dae unu violentu fogu), una rara rifrequentazione de s'àrea in Edade Pùnica e posca sa rioccupazione istàbile in Edade Rumana.

Istòria de sos iscavos e de sos istùdios
Su giassu est istadu interessadu dae diversas campagnas de iscavu stratigrafico giutas in su perìodu 1996-2004 chi ant giutu a sa lughe unu nuraghe cumplessu costituidu dae unu bastione cun probabilidade pentalobato postu a amparu de unu mastio tzentrale, inghiriadu dae un'antemurale chi racchiudeva sas cabannas de su bidditzolu, evidentziende diversas fases de frecuentatzione de su Brunzu Reghente a s'Edade Istòrica.
Su cumplessu archeològicu est però bene nòdidu e rinomato pro sa maestosidade sua sin de s'Otighentos: difatis, Vittorio Angius definit su Nuraghe Fenu "dignu de èssere cunsideradu e annoverato 'a prus mannos chi si connoschent", ma su 18 martzu 1880 su pàrracu de Pabillonis G. Puxeddu, in un'ischeda compilada a manu, iscriet: "Nuraghe Nuraxi de Fenu. Istadu de cunservatzione in cale trovasi: distruidu" In su 1918 A. Taramelli cunfirma e pretzisa sa noa afirmende chi "in su tretu de su Campidanu de Pabillonis [….] si teniat su bellu nuraghe Fenu, smantellato pro su fràigu de unu ponte de su caminu ferradu" e l'insertat intre sos monumentos preistòricos assetiados in su "batzinu de su Rivus Sacer", s'atuale Rio Sitzerri, in su territòriu cumprèndidu intre Neapolis e Sàrdara, mentras in su 1998 G. Ugas elencat su nuraghe Fenu paris a su nuraghe Santu Sciori comente a ùnicos nuraghes cumplessos ancora chi esistint in su territòriu comunale de Pabilllonis.

Bibliografia
Soprintendenza pro sos Benes Archeològicos pro sas provìntzias de Casteddu E Aristanis, Cumplessu Nuràgicu de Nuraxi Fenu. Relatzione, pro sas finalidades de cales a su Decretu n. 10 de su 15 ghennàrgiu 2015. Relatzione Soprintendenza Beni Archeològicos de Casteddu-Aristanis; Decretu MIBACT n. 10.2015.
F. Fanari (a cura de), Relatzione subra de sas fontes archivìsticas e bibliogràficas relativas a su patrimòniu archeològicu de su territòriu de Pabillonis, Comunu de Pabillonis, Assessoradu a sas risursas archeològicas, Pabillonis 2016. www.comune.pabillonis.su.it/images/beni_archeologici/relazione.pdf.
L. Aia impreadu, Nuraghe Fenu. Iscobertas reghentes, sa de III chidas de sa Cultura "Itàlia una cultura de bìvere", mustra fotogràfica 9-31 Marzo 2001 (Archìviu currente de sa Soprintendenza pro sos Benes archeològicos pro sas provìntzias de Casteddu e Aristanis, Registru 3.1. Pabillonis).
G. Ugas, Tzentralidade e periferia. Modellos de impreu de su territòriu in edade nuràgica: su Guspinese, in M. Khanoussi, P. Ruggeri, C. Vismara C., S'Àfrica romana. Àutos de su de XII cunvegnos de istùdiu. Terranoa, 12-15 nadale 1996, vol. II, pp. 513-548. eprints.uniss.it/6110/1/khanoussi_m_africa_romana_2.pdf.
R. Curcuriga, Neapolis e su territòriu suo, Aristanis 1987, p. 135.
L. Congiu, Sàbiu de catàlogu archeològicu. Fògiu 225 iv, NDE-SI de sa Carta de Itàlia, Aia tiradu de làurea annu acadèmicu 1946-47, reladore prof. Giovanni Lilliu.
A. Taramelli, Su tèmpiu nuràgicu de S. Anastasia de Sàrdara (prov. de Casteddu), parte prima, aende·lu cumpresu 1. Su batzinu de su river sacer e sos monumentos preistòricos suos, in Monumentos Antichi de sos Lincei XXV, 1918, 5-25 figg. 1-2, www.bdl.servizirl.it/bdl/bookreader.
G. Puxeddu, Elencu de sos edifìtzios monumentales, rùderes e manufatos de importu istòricu e archeològica chi esistint in su territòriu de su Comunu de Pabillonis Provìntzia de Casteddu, 1880 martzu 18, in Ministèriu de sa Pùblica Istrutzione, Elencu de sos edifizi monumentales in Itàlia, (Bussedda: Elenco Òperas de Interessu Monumentale 1880/1884), Roma 1902, p. 491.
V. Angius, sv. Pabillonis, in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu istatìsticu cummertziale de sos istados de s. M. Su Re de Sardigna, XIV, 1846.

Comente arribbare
Su Nuraxi Fenu s'agatat a unos 3 km de su tzentru abitadu. Si cursat su caminu SP4.3 chi de Pabillonis giughet a Sàrdara . Una bia superados sos cantzellos ferruviàrios svoltare a dereta in una stradina parallela a sos binàrios ferruviàrios.