S'àrea archeològica s'agatat a su tzentru de s'altura de preda niedda de Pranemuru, in positzione de ampru domìniu subra de su cursu de su Frumendosa, in sa regione de su Sarcidanu, in sa Sardigna tzentru-meridionale.
S'Arrubiu (arrubiu = "ruju", su colore de sa predamolina) est unu de sos nuraghes prus importantes e imponentes de s'ìsula. Est s'ùnicu pentalobato finas a oe connotu. Est costruidu a sa base cun grussos blocos de predamolina subra de sos cales imbarant filari regulares de massos prus piticos rincalzati cun zeppe e bundante malta dae ludu.
Est costituidu dae unu mastio (A) inghiriadu dae unu bastione de 5 turres (B-G) e de un'antemurale de 7 turres (H-P), fortzis in orìgine prus ampru, chi delimitat a s'internu 3 cortes.
Su mastio, in orìgine a duos pranos e terratzu (artària resìdua m 14; artària originària m 25-30) cunservat sa tholos inferiora e parte de sa càmera de su primu a bellu (diàmetru m 4), puru unu piticu vanu cupolato cun atzessu de s'esternu chi teniat sa funtzione de alleggerire sa massa murària.
Sa càmera inferiora (artària m 11) est atzessìbile a traessu de un'intrada furriada a S e unu passadissu piattabandato (longària m 3,40; larghesa m 1,08). Presentat sa tholos intrega e tres nitzas irregulares dispostas a rughe. At torradu unu grandu foghile e, terradu a su tzentru, unu vasu globulare cun unas microfratture fortzis destinadas a s'isperdìtziu de lìcuidos a fine rituale.
Privu de iscala de passadissu, su mastio fiat chi si podet sighire a sos livellos superiores de sos spalti de su bastione a traessu de un'iscala elicoidale ricavada in sa grussesa de sa cortina D-E, belle subra de su passadissu de intrada de su bastione.
Su passadissu ponet in sa corte tzentrale, poligonale (m 9,90 x m 6,80), cun banchina longu su chirru deretu, cisterna e atacadu sistema de canalizzazione. Subra de sa corte s'incrarant sa turre D e su mastio, coassiali, sas turres laterales anterioras E e C, una nitza, su passadissu de collegamentu cun sas turres retrostanti G e F, e un'iscala pro s'atzessu a sos spalti. In s'àngulu N est ricavadu in sa muratura de sa càmera inferiora de su mastio unu piticu vanu cupolato (diàmetru m 0,80) cun funtzione de alleggerimento istruturale.
Sa turre D (artària m 6,60) cunservat intata sa tholos. Sa turre F si cunservat pro sos tres duos de s'artària originària e presentat numerosas feritoie: fiat collegada a sa corte tzentrale e a sa turre G a traessu de duos passadissos aorrados in sas cortinas F-E e F-G.
Sas turres G e E sunt realizadas a sa base cun grandu blocos squadrati postos a gurteddu.
Sa turre E, cun atzessu de sa corte tzentrale, cunservat su vanu internu tzirculare (artària m 6) cun duas nitzas e numerosas feritoie. Subra de sos blocos a gurteddu de su basamentu imbarant architraves chi creant chimbe ripianos. Dae in antis sas feritoie est una zona lastricada delimitada dae lastras a gurteddu.
S'antemurale (artària resìdua max. m 3,20) giunghet 7 turres (sas turres H e N tangentes a sas turres C e F de su bastione) e racchiude 3 cortes (K-Y). A custos s'atzediat a traessu de intradas architravati e retrostanti passadissos, e cun iscalas intramurarie collegadas cun sa tzima de sas cortinas e de sas terratzas de sas turres de sa tzinta. Sas cortinas presentant nitzas, unu bancone e numerosas feritoie in parte occluse in antigu.
In sa corte Y s'agatant unu vanu - a gùtiu - chi racchiude un'artu silos, e una cabanna semitzircolare cun foghile tzentrale.
De su bidditzolu chi s'estendiat a fùrriu a s'antemurale sunt istadas fossadas 3 cabannas: intre custas una dàbile - cabanna de sos vertices - (diàmetru m 10) dotada de bancone.
Sos datos de iscavu, puru partziales, giughent a datare s'insediamentu intre sas fases finales de su Brunzu mèdiu e su Brunzu finale. A su cumintzu de s'edade de su Ferro sa vida si fiat interrùmpida bruscamente.
Subra de sa falada de sa corte tzentrale e de sa corte K1 fiant pesados in su de II sèc. a.C. e aiant duradu finas a su de V sèc. p.C. de sos vanos destinados a sa vinificazione e a àteras fainas agrìculas, comente a testimòniant bartzas retangulares cun canale-versatoio, torchi e bacili.
Una pitica tumba de gigantes cun càmera a filari (lungh. m 6; larghesa m 1; artària m 1) s'agatat a unos 800 m a N-O de su cumplessu.

Istòria de sos iscavos
Dae su 1981 su giassu est istadu interessadu dae interventos de iscavu e cunsolidamentu, a òpera de Fulvia S'Iscrau e Mario Sanges. Sas iscumbatas archeològicas sunt ancora in corsicanu.

Bibliografia
E. Contu, "La fortezza nuragica di Nuraghe Orrubiu presso Orroli (Nuoro)", in Studi Sardi, X-XI 1950-51, pp. 120-160;
Progetto "I Nuraghi". Ricognizione archeologica in Ogliastra, Barbagia e Sarcidano, Milano, Consorzio Archeosystem,1990, pp. 100-101;
F. Lo Schiavo-L. Vagnetti, "Alabastron miceneo dal Nuraghe Arrubiu di Orroli (Nuoro)", in Rendiconti dell'Accademia dei Lincei, IX, 1, 1993, pp. 121-148;
F. Lo Schiavo-M. Sanges, Il Nuraghe Arrubiu di Orroli, collana "Sardegna archeologica. Guide e Itinerari", Sassari, Carlo Delfino, 1994;
F. Lo Schiavo, "Il nuraghe Arrubiu di Orroli", in L'eredità del Sarcidano e della Barbagia di Seulo: patrimonio di conoscenza e di vita, a cura di M. Sanges, Sassari, B&P, 2000, pp. 183-189;
La vita nel nuraghe Arrubiu, Dolianova, Comune di Orroli, 2003.

Comente arribbare
Dae Casteddu si cursat sa SS 131, diretzione Tàtari. Coladu su paisu de Muristeni, si lassat sa SS 131 e si pigat sa SS 128, diretzione Senorbì. In Senorbì si sighint sos indicos pro Sueddi, Mandas e Ìsili. A su bìviu de Ìsili si lassat sa SS 128 e s'imbocca sa SS 198 finas a su bìviu pro Nurri; s'acumprida a d. subra de sa SP 10 e si crompet su paisu, rugrende·lu finas a arribbare a Orroli. Si sighit subra de sa matessi provintziale conca a Scalepranu; a su km 9 s'acumprida a s. in unu caminu – signaladu dae cartellu turìsticu – chi giughet, a pustis de belle km 3,5, a s'àrea archeològica afortigada de biglietteria.