Sa literadura istòricu-tzivile

Giuseppe Mannu - Lìteras de unu sardu in Itàlia 1816-1817 - de Sardigna Digital Library

S'interessu de sos iscritores e intelletuales pro s'ìsula si fiat esplicadu fintzas in relatzione a sa ricostrutzione de sos fatos de una ''pàtria'', sa Sardigna, chi - puru partecipe de su protzessu de fràigu de sa natzione italiana - manteniat s'identidade sua e sas dislindadas suas. Su disìgiu de indagare e avalorare su patrimòniu istòricu de s'ìsula fiat devènnidu, in particulare de sos cumintzos de su sèculu XIX, prevalente in sas aspiratziones de medas istudiosos.
Intre sos pionieres in tale sentidu andat ammentadu Domenico Alberto Azuni chi cun sa sua ''Histoire geographique, politique et naturelle du Royaume de Sardaigne'' (1799) aiat bessadu sas bases de sa chirca istoriogràfica.
A pustis de su pretziosu traballu de su bibliòfilu Lodovico Baille (1764-1802), fiat bènnidu s'òpera fundamentale de Giuseppe Manno (1786-1868). Funtzionàriu fidele a sa monarchia sabàuda, istòricu atentu e pinna non disprezzabile, Manno mescolò custos tres elementos in sos traballos suos cunditzionende a forte sa produtzione de sas generatziones sutzessivas. Fiat istadu apretziadu meda dae s'intellettualità italiana tantu chi s'Istòria ''sua de Sardigna'' fiat istada premiada dae s'Acadèmia de sa Crusca e lodada dae Capponi e Croce. Sa fidelidade sua a sos Savojas l'aiat giutu però a cabos tropu sprezzanti subra de sos fatos de su Triènniu rivolutzionàriu sardu de sa fine de su Setighentos.
Notèvoles fiant istados sas chircas istoriogràficas giutas de sighida de Pasquale Tola (1800-1874), Pietro Martini (1800-1866), Vittorio Angius (1798-1862) e Giovanni Siotto Pintor (1805-1882). Custu ùrtimu aiat definidu, in una famada òpera sua, ''machine colletivu'' la rinùntziat a sa formale autonomia de s'ìsula e sa ''perfeta fusione'' cun su Piemonte de su 1848.
Segundu Giovanni Pirodda, sa segunda metade de su Setighentos fiat istadu pro sa Sardigna unu perìodu de atzelerada istòrica. Sos fatos rivolutzionàrios de s'ùrtima dècada nde fiant istados sa naturale e pro tzertos versos inevitàbile cunsighèntzia. Sa bufera aiat interessadu medas de sos intelletuales chi si fiant impinnados in cuddos annos de aspiratziones a sa renàschida o ''rifiorimento'' de s'ìsula, segundu un'espressione ispirada a s'òpera de su gesuita Francesco Gemellos, ''Rifiorimento de sa Sardigna''. Su slancio riformista si fiat trasformadu in istripitu rivolutzionàriu pro posca s'apasigare in unu disillusu riflusso. De su restu, sa classe dirigente sarda fiat essidu isconcada dae sa repressione ordinada dae sa corte piemontesa chi, carchi tempus, si fiat bidu fintzas custrinta a si trasferire dae Torinu a Casteddu.
Frutu de cuddos tempos agiolotados sunt medas òperas in limba sarda (''Atzivire 'e moderare'' de Francesco Ignazio Mannu intre totus) ma fintzas sa ''Autobiografia'' de Vincenzo Sulis (1758-1843), iscrita in un'italianu de frontera chi non sessat de intzitare unu grandu interessu. A pustis de sa repressione e sa ''perfeta fusione'', sa classe dirigente sarda paret rinuntziare a sas rivendicatziones nazionalistiche angioiane, e s'amparat in sos ammajos de su federalismu giobertiano, de Mazzini e de Cattaneo.
Personalidade de rilievu ant a èssere Giorgio Asproni (1808-1876) e Giovanni Battista Tuveri (1815-1887). Su primu, gistradu su ''canònicu rebellu'', aiat cuntestadu s'unificatzione italiana, mentras su segundu aiat difèndidu una bisione democràtica, autonomista e federalista in su suo ''De su deretu de s'òmine a sa destruidura de sos malos guvernos'', publicadu in su 1851.

MONOGRAFIE
P. Martini, Storia di Sardegna dall'anno 1799 al 1816, a cura di A. Accardo. Nuoro, Ilisso, 1999 (Bibliotheca Sarda; 48;
G. Manno, De' vizi de' letterati, a cura di D. Della Terza. Nuoro, Ilisso, 2002 (Bibliotheca Sarda; 81).

Aggiornamento

23/6/2026 - 16:01