Seguici su
Cerca Cerca nel sito

Gùspini, tzitade fenìtziu-pùnica de Neapolis

Gùspini, tzitade fenìtziu-pùnica de Neapolis

Gùspini, tzitade fenìtziu-pùnica de Neapolis
Gùspini, tzitade fenìtziu-pùnica de Neapolis. Foto de Sardigna Digital Library

Su giassu est assetiadu in sa parte sud-orientale de su Golfu de Aristanis e pesat subra de unu cumplessu de dossos alluvionales in curtzesa de su sistema lagunare formadu dae sos istagnos de Marceddì, San Giuanne e Santa Maria.
S'àrea in cale s'agatant sas vestigia de s'antiga tzitade de Neapolis, frecuentada finas dae su Neolìticu, fiat istada istada in manera continuativa giai de s'ùrtimas fases de s'Edade de su Brunzu e finas a su prenu sèculu VIII, cando fiat istadu impiantato s'empòriu fenìtziu. Importante tzentru lagunare/portuale, aiat bidu sa frecuentatzione de sas gentes orientales giai in una fase precoloniale, cun una dàbile presèntzia istàbile de Filisteos atestada dae su rinvenimentu de unu frammentu plàsticu fittile rafigurante verosimilmente una cara de òmine barbudu, realizadu segundu modellos istilìsticos e formales riconducibili a àrea siro-palestinesa e chi torrat a artziare a su XII-sèculu XI a.C.; segundu unos cantos istudiosos, su repertu si #chèrrere atribuidu a sa parte superiora de unu sarcòfagu filisteu chi giughet sa rapresentatzione de una caratza funerària, sos cales tretos facciali e sas manos giuntas sutastantes sunt schematizzati segundu sos stilemi costumados de s'artesania filistea; segundu àtera teoria, su frammentu diat èssere parte de unu vasu de destinatzione funerària, semper riconducibile a cultura filistea. Sos reghentes istùdios nde tenent, comente si siat, cunfirmadu sa valèntzia funerària, fatu chi ìmplicat sa segura residèntzia in su tzentru de Neapolis de gentes de provenièntzia filistea, verosimilmente insertadas a s'internu de sa comunidade nuràgica data s'ausèntzia de istruturas insediative riconducibili a culturas diferentes. Sas reghentes iscumbatas archeològicas ant riveladu chi sas orìgines de sa tzitade de Neapolis, atribuida in pretzedèntzia a fase cartaginesa, andant collocadas imbetzes a època anteriora: est oramai consolidada intre sos istudiosos su cumbinchimentu chi sos Fenìtzios, in s'àmbitu de sa faina issoro de penetratzione in su territòriu de su golfu de Aristanis chi los aiat giutu a sa fundatzione de Othoca e Tharros, si fiant aposentados subra de unu tzentru giai istadu dae populatzione indìgena dende·las sa connotatzione de empòriu cummertziale. A s'istadu atuale de sos connoschimentos, no est possìbile a individuare sas caraterìsticas de custu insediamentu fenìtziu, atestadu però de rilevantes repertos de cultura materiale: sa presèntzia istàbile de sos Fenìtzios in su giassu est documentada dae manufatos de impreu fitianu destinados a sa mensa, a sa dispensat e a sa preparatzione de sos màndigos, datàbiles intre sos sèculos VIII-su de VI a.C., e s'insertant in manera coerente in s'àmbitu coloniale fenìtziu ca evidèntziant cuntatos cun Tiru, Cartàgine e s'àrea ibèrica, in prus de afinidade cun sos cuntestos insulares de Tharros, Sulci e Nora), mentras su rinvenimentu isoladu de su bucchero e de ànforas etruscas testimòniat cuntatos cun s'Etruria meridionale in su perìodu tardu Orientalizzante. Sa fase pùnica de Neapolis est de seguru mègius documentada: fundada a sa fine de su de VI sèc. a.C. a banda de sa metròpoli africana de Cartàgine cun sa funtzione de puntu de regorta e smistamento de sas risursas agrìculas bènnidas de su Campidanu e de sos metallos de s'àrea de Montevecchio chi posca fiant imbarcados pro èssere cummertzializados, sa tzitade est testimoniada, in prus de chi de istruturas individuadas a s'internu de su tzicuitu urbanu riconducibili a su perìodu VI-V secc. a.C., fintzas de numerosos repertos de importatzione chi cunfirmant s'apentu cummertziale de su tzentru abitadu, bene insertadu in su tzicuitu de sos tràficos de su Mediterràneu Otzidentale, fintzas pro sas fases sutzessivas (meda est chi sos cuntenidores anforari atzapados in s'àrea abbratzant un'arcu cronològicu chi si còllocat intre su VII e su de II sèc. a.C.). Sunt etotu sos repertos de cultura materiale a cuntènnere sa funtzione de sas vàrias àreas de su tzentru abitadu e de sas zonas deretu lacanàrgias: unu tretu de muros datàbile a su de IV sèc. a.C. costituit una làcana fìsica neta in sa parte Nord-ovest; s'arta presèntzia de ànforas de vària provenièntzia in su setore Nord connotat sa funtzione cummertziale de custu cumpartu, destinadu a s'assentu e barigada de sas mertzes importadas; fintzas su setore Nord-est diat pàrrere èssere istadu destinadu a sa matessi funtzione cummertziale; su setore a Sud, a tesu de sas bias de abba, fiat su logu deputadu a s'istocàgiu de sas mertzes de esportare; sos ispàtzios suburbanos a Nord-est acasagiaiant una necròpoli cun tumbas a fossa datàbiles, subra de sa base de sos materiales, a sos sèculos V-su de IV a.C. e, in curtzesa, unu setore artesanale datàbile a su de IV sèc. a.C. atestadu dae sa presèntzia de iscòrias e de arghidda concotta cun rastros de vetrificazione collegabile a un'impiantu fusorio; semper a Nord-est, pagu in prus de sa làcana urbana, est istada atzapada una favissa continente (in prus de vàrios ogetos intre cales pinakes, frutos fittili, etc), numerosas de figurine fittili (datàbiles a su IV-su de III sèc. a.C.), realizadas siat a manu chi a màdrighe, rafigurantes devotos sofferenti, chi cun sas manos inditant, tochende·las subra de su corpus, sas sedes de sas maladias pro nd'invocare su sanamentu (prevalent sas oculopatie) e, tale iscoberta istraordinària, diat atestare s'esistèntzia de unu logu de cultu dedicadu a una divinidade salutifera, cunfirmende pràticas religiosas aiat difùndidu in totu su mundu pùnicu.

Istòria de sos iscavos e de sos istùdios
S'àrea de Neapolis est nòdida in literadura finas dae tempos remotos: tzitada comente a tzentru costeri de Tolomeu (III, 3, 2), chi includet sa tzitade intre sas poleis de su litorale otzidentale de s'ìsula de Sardigna; diat èssere in prus oramai inequivocabile s'identificatzione sua cun su Neapolitanus portus, nòdidu de portolani e cartas nàuticas de su sèculu XIII, comente a puru su mentovu de Domo de Neapolis, referidu a unu modestu bidditzolu rurale mentovadu in sos documentos cara a sa metade de su sèculu XIII diat pàrrere de si referire a custu cuntestu.
S'importu de su cuntestu archeològicu fiat bene ladinu giai in su sèculu XIX cando Vittorio Angius nde descriiat s'estensione de s'abitadu a valèntzia prevalentemente cummertziale e sas caraterìsticas de sos apretos monumentales.
Sas chircas archeològicas in s'àrea fiant istadas aviadas cara a sa metade de su sèculu XIX e ripresas in su 1951, ma si fiant ativados in modu intensu e belle continuativo de sos Anni Setanta de su sèculu passadu finas a oe.

Bibliografia
P. Bartoloni, La Sardegna prima dei Fenici: Micenei, Ciprioti e Filistei, in La Sardegna fenicia e punica. Storia e materiali, a cura di M. Gurguis, collana Corpora delle Antichità della Sardegna, Sassari 2017, pp. 39-43;
E. Garau, Neapolis, in La Sardegna fenicia e punica. Storia e materiali, a cura di M. Gurguis, collana Corpora delle Antichità della Sardegna, Sassari 2017, pp. 39-43;
E. Pompianu, Il golfo di Oristano in età fenicia e punica. L'occupazione del territorio attraverso lo studio della cultura materiale, Dottorato di Ricerca "Il Mediterraneo in età classica. Storia e culture", XXI ciclo, Università degli Studi di Sassari, Dipartimento di Storia, 2009;
E. Garau, Anfore d'importazione a Neapolis tra il VII e il IV sec. a.C., in Id., Disegnare paesaggi della Sardegna, Ortacesus, 2007, pp. 35-57;
R. Zucca, Il centro arcaico di Neapolis, in E. Garau, Disegnare paesaggi della Sardegna, Ortacesus 2007, pp. 11-15;
E. Garau, Da Qrthdsht a Neapolis. Trasformazioni dei paesaggi urbano e periurbano dalla fase fenicia alla fase bizantina, Ortacesus 2006;
P. Bernardini, Neapolis e la regione fenicia del golfo di Oristano, in Zucca 2005, pp. 67-123;
E. Garau, Traffici mediterranei a Neapolis (Guspini-Ca) tra il VII il IV secolo a.C., in Bondì S.F., Vallozza M. (a cura di), Greci, Fenici, Romani: interazioni culturali nel Mediterraneo antico, Atti delle Giornate di Studio (Viterbo, 28-29 maggio 2004), Viterbo 2005, pp. 127-138;
B. Sanna, Nuove terrecotte figurate da Neapolis, in "Quaderni della Soprintendenza Archeologica per le province di Cagliari e Oristano", 19 (2002), pp. 181-198;
E. Acquaro, Su un presunto frammento di sarcofago filisteo in Sardegna, in "Studi di Egittologia e Antichità Puniche", 17, 1998, pp. 47-53;
M. Pittau, La Neapolis della Sardegna: emporio punico oppure greco?, in A. Mastino (a cura di), L'Africa romana, Atti del VII convegno di studio (Sassari 15-17 dicembre 1989), Sassari 1990, pp. 557-567.
F. Fanari, L'antico porto di Neapolis-Santa Maria di Nabui-Guspini (CA), in QuadSoprCaOr 6, 1989, pp. 125-138;
S. Moscati, R. Zucca, Le figurine fittili di Neapolis, in "Atti della Accademia Nazionale dei Licei, Memorie", Serie VIII-v. XXXII, 1989;
P. Bartoloni, Un sarcofago antropoide filisteo da Neapolis (Oristano-Sardegna), in "Rivista di Studi Fenici", vol. XXV-1, Roma 1987, pp. 97-103;
R. Zucca, Neapolis e il suo territorio, Oristano 1987, pp. 100, 151-182;
V. Angius, sv. Guspini, in G. Casalis, Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli Stati di S.M. il Re di Sardegna, VIII, Torino, G. Maspero, 1841.

Comente arribbare
Si cursat sa SS 130 finas a su bìviu pro Bidda Sorris e s'imbocca sa SS 196 chi giughet a Gùspini. Arribbados a sa tzitadina, si pigat sa SS 126 finas a su km 94, ue si dèviat a s. pro Sant'Antonio de Santadi. De su bìviu, si cursant unos 15 km e si dèviat a d. in unu caminu de penetratzione agrària. A pustis de unos 200 m nche s'agatat in s'àrea archeològica.

Tipologia Contenuti: Cumplessu archeològicu
Archeologia

Fruibilità: sitiadu non gestidu

Provincia: Sud Sardigna

Comune: Guspini

Macro Area Territoriale: Sud Sardigna

CAP: 09036

Indirizzo: SP 65 - località Stagno di Santa Maria

Aggiornamento

26/2/2026 - 13:43

Dove si trova

Commenti

Scrivi un commento

Invia