Fonne, Santuàriu de sa Vèrgine de sos Màrtires

Pro cròmpere su santuàriu bisòngiat protzedire longu sa bia printzipale e arribbare a sa pratza Màrtires ue s'incrarat su cumplessu architetònicu de sos Minores Osservanti chi cumprendet su cunventu, sa basìlica e s'oratòriu de San Michele, totus cara a un'ampru piatza·las delimitadu dae "cumbessias".
Su 14 abrile 1610 su babbu frantziscanu Giorgio de Acillara aiat pigadu possessu de su logu ue diant èssere dèvidos pesare sa crèsia e su cunventu. Su giassu, donadu dae su fonnesu don Stefano Melis, fiat assetiadu in su rione Logotza de sa "villa" de Fonne chi apartenet a su feu de Mandas. Subra de sa fatzada de sa crèsia ancora oe est bene visìbile, subra su portale printzipale, s'istemma gentilìtziu de sa famìlia: unu melo càrrigu de frutos.
Cunventu e crèsia, dedicada a sa Santìssima Trinidade, fiant bènnidos urtimados a pustis de plùrimas interrutziones a inghìriu a su 1632-33. Su fundu de sa crèsia fiat simpre meda: un'àula mononavata, bortada a carrada, cun tres capellas pro ala e su presbitèriu sopraelevato ue s'agatat su cuadru de Antonio Todde rafigurante sa Trinidade. Atacadu bi fiat su cunventu de su clàssicu impiantu frantziscanu: unu quadrilatero de tzellas incraradas subra de su chiostru, ue s'agatat su putzu tzentrale.
In su 1702, a pustis de sa demolitzione de sa capella de su Rosàriu, pro initziativa de babbu Pacifico Guiso Pirella de Nùgoro (1675-1735), si fiat comintzadu su fàbricu de su nou organismu dedicadu a sa Vèrgine de sos Màrtires, chi s'innestava subra de cuddu dedicadu a sa Trinidade. Su progetu de babbu Guiso, chi cumprendet sa crèsia superiora e unu santuàriu suterràneu (sa losa), fiat bènnidu realizadu dae s'architetu-capomastro milanesu Giuseppe Quallio e de unos cantos suos conterranei: Giovanni Battista Corbellini, Ambrogio Mutoni e Giovan Battista Retes. Sos traballos aiant acabadu in su santugaine de su 1706.
Sa capella-basìlica est costituida dae una navada tzentrale coberta cun bia a carrada subra de sa cale s'incrarant duas capellas semitzircolares. Concruit s'istrutura su presbitèriu torradu a pesare chi acasàgiat s'altare de sa Madonna de sos Màrtires. A sa rugrada cun sas capellas, subra de un'artu tamburu finestrato insistet sa cùpula otagonale. Sa fastosa decoradura iscultòrea de sa basìlica est arrichida dae sas pinturas de Pietro Antonio e Gregorio Are (babbu e fìgiu).
Su santuàriu suterràneu dedicadu a Santu Efisio e a San Gregorio Magno, cunsiderados sos Babbos de sa fide de sos Barbaritzinos, est istruturadu in duos ambientes chi in manera originària fiant separados dae una ferrada: su vestìbulu e su santuàriu. In su primu, a fundu retangulare cun cobertura a carrada, chimbe nitzas pro chirru acasàgiant bustos de Santi ligados a sa traditzione frantziscana. In su segundu ambiente, semper a fundu retangulare e bortadu a carrada, s'agatant numerosos altares e bultos in istucu polìcromu realizados dae su Mutoni e de su Corbellino. Sas tempere in sa bia sunt istadas esecutadas dae sos Are.
S'oratòriu de San Michele Arcangelo fiat bènnidu pesadu intre su 1758-1759 subra de modellos lombardos importados dae su Quallio e de sos collaboradores suos. Sa cùpula de s'edifìtziu est decorada cun sas tempere de Gregorio Are. A s'internu de su Cunventu est cunservada una pretziosa colletzione de pintados de su Seschentos e de su Setighentos, esecutados dae artistas chi ant traballadu in su cantiere frantziscanu: Antonio Todde, Giuseppe Lopez e Pietro Antonio Are.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de una sintètica ischeda in su volùmene de Salvatore Naitza subra de s'architetura tardoseicentesca e purista (1992).

Bibliografia
De s'ala de Fonne, a cura de D. Pili, Casteddu, 1990;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su Classitzismu purista, cannaca "Istòria de s'arte in Sardigna", Nùgoro, Ilisso, 1992, sch. 6;
G. Zirottu, Fonne, Nùgoro, 2002.