Barùmini, Casa Zapata

Barùmini est in su tzentru de sa gai narada regione de sas "giare", tèrmine cun cale sunt comunemente mutidos sos squadrati alturas de preda niedda de su profilu orizontale in manera perfeta e cun sos costàgios scarpati. Prodùidas dae fenòmenos vulcànicos durante s'Oligotzene, sas giare costituint una formatzione geològica caraterìstica de sa zona N/E de sa Marmidda.
S'edifìtziu acasàgiat su Polo De museos Casa Zapata.
Sa nòbile famìlia Zapata, in pessone de su marchesu don Azor Zapata, "alcalde" de Casteddu dae su 1529, aiat achiridu su feu de Barùmini, Is Pratzas e Biddanoa Forru a inghìriu a sa metade de su sèculu XVI pro voluntade de Càralu V. Casa Zapata, sa cale fràigu fiat istadu aviadu intre fine Chimbighentos e sos cumintzos de su Seschentos, est digna de nota pro su fatu chi costituit unu de sos prus primidios e raros esèmpios de architetura tzivile ispànica ispirada a stilemi de su Rinaschimentu in àmbitu sardu. Sa parte prus significativa de s'abitòriu est costituida dae su prospetu, scandito in duos livellos de sos partidos architetònicos de sas aberturas ispiradas a formas classicistiche. Su portale, in pedra vulcànica verdastra, tenet stipiti modanati, lisas colunnas aggettanti pro sos bator tres cun basamentu a dòpiu trau, capitellu a canestro cun stilizzazioni fitomorfe, lisas piattabande e tìmpanu triangulare chi cuntenet s'istemma aràldicu de sa famìlia. Unu partidu anàlogu caraterizat sas ventanas, poggianti subra de mensole modanate impostadas subra de peducci retundados. Sos cummitentes si fiant giai orientados cara a su matessi gustu decorativu in su palatzu fatu fraigare a Casteddu in bia de sos Genovesos ma sas aberturas de s'abitòriu rurale aparint prus massissas e prus imbenientes a su mòdulu cuadradu de su Rinaschimentu. Su disponimentu issoro subra de su pranu de fatzada, prusaprestu disordinada e insensìbile a sos valores de simmetria, traighet un'assimilatzione superfitziale de sas rechestas formales presas a su Rinaschimentu, cunfirmada fintzas de sa durezza e acurtziadura de s'intaglio de sa pedra presu ancora a ischemas antigos.

Istòria de sos istùdios
Sa domo est ogetu de sintètica ischeda in su volùmene de Francesca Segni Pulvirenti e Aldo Sari subra de s'architetura tardogòtica e de su Rinaschimentu in Sardigna (1994).

Bibliografia
A. Sari, "S'architetura de su Chimbighentos", in Sa Sotziedade sarda in edade ispagnola, a cura de F. Manconi, II, Quart, 1993;
F. Segni Pulvirenti - A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu. Nùgoro, Ilisso, 1994, ischeda 86;
R. Sirigu, "Sa memòria de Barùmini", in Darwin Cartulàrios, n. 3 trìulas-austu 2007, pp. 86-96.