Àldara, Crèsia de Santa Maria de su Regnu

S'abitadu de Àldara s'agatat subra de unu pranu vulcànicu a sas pende·nos orientales de su Montesanto. Santa Maria de su Regnu dòminat sa badde sutastante, bene visìbile a chie si dirigat cara a su paisu. A cùrtzia distàntzia s'agatant sos rùderes de su casteddu giudicale, sede de sos res de Torres, a su cale sa crèsia fiat atacada.
Santa Maria de su Regnu risalta a sos ogros de su visitadore, in prus de chi pro sa positzione iscenogràfica sua, fintzas pro su materiale in cale est costruida. Realizada in basalto, est una magra iscura chi si profila subra de su pranu vulcànicu subra de cale pesat s'abitadu. Intre sas prus importantes de s'architetura romànica isolana, corfit pro sa grandiosidade de sas formas suas e pro su cuntrastu, a s'internu, de su nieddu basalto cun s'oro de su polìticu de su Chimbighentos collocadu subra de s'altare.
Si tratat de una capella palatina: costruida bighinu a su casteddu de Àldara, custa crèsia rapresentaiat un'ispàtziu privilegiadu dae sos soberanos de su regnu de Torres, sos cales prestaiant giuramentu a s'altare suo, cando beniant onorados de sa càrriga. S'edifìtziu (m 29 x 10, artu 16 m belle) fiat istadu comintzadu in su sèculu XI e concruidu in su 1107, comente a resurtat de s'epigrafe de cunsacratzione de s'altare majore. Tenet fundu a tres navadas e est caraterizada dae s'ausèntzia de decoraduras e de s'essentzialidade, in prus de chi de s'imponenza, totus caràteres tìpicos de su primu Romànicu in Sardigna. In sa fatzada, partzida in chimbe ispigros de sùtiles lesene, s'aberint su portale cun arcu a ses torradu a pesare, e una bifora. Adossadu a su costàgiu N, su campanile, a fundu cuadradu, est incumpletu a càusa de derrotas.
A s'internu, scandito de pilastros tzilìndricos chi sorreggono arcadas, sas navadas laterales tenent bias a crusiera, mentras sa navada tzentrale tenet cobertura in linna. Sos pilastros tzilìndricos acasàgiant pannellos pintados cun unu santu o un'apòstolu, chi torrant a artziare a su sèculu XVII e torrados a collocare a su logu issoro de sighida a restàuros. In s'ala absidale, ùnica deroga a s'austeridade de s'ambiente est su Retablo majore de Àldara, polìticu de sos cumintzos de su sèculu XVI.

Istòria de sos istùdios
Subra de Àldara esistet una monografia de Francesco Tedde, essida in su 1985. S'istòria de sos istùdios subra de su monumentu est ampra, partinde dae sa boghe curada dae Vittorio Angius (1833), colende pro sos contributos de su canònicu Giovanni Spano (1860), de Dionigi Scano (1907), Raffaello Delogu (1953), pro lòmpere a sas publicatziones prus agiornadas, intre sas cales si signalant sas ischedas de Roberto Coroneo (1993) e de Renata Serra (2004).

Bibliografia
V. Angius, "Àldara", in G. Casalis Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, I, Torinu, G. Maspero, 1833, pp. 352-354;
G. Spano, "Àldara e crèsia sua, antiga reggia de sos giùighes de Torres", in Bullettino Archeològicu Sardu, VI, 1860, pp. 17-23;
D. Scano, Istòria de s'Arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Sassari, Montorsi, 1907, pp. 111-121;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, pp. 106-109;
F. Tedde, Àldara capitale de su giuigadu de Torres, Casteddu, E.Gasperini, 1985;R. Serra, Sa Sardigna, cannaca "Itàlia romànica", Milanu, Jaca Book, 1989, pp. 213-224;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 9;
R. Coroneo-R. Serra, Sardigna preromànica e romànica, cannaca "Patrimoniu artìsticu italianu", Milanu, Jaca Book, 2004, pp. 93-101;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, pp. 40-41.

Comente arribbare
Si lassat sa SS 131 a s'illoidura pro Àldara. A pustis de pagos km si crompet su tzentru abitadu. Sa crèsia de Santa Maria o Sennora Nostra de su Regnu pesat in currispondèntzia de unu de sas intradas de su paisu.