Sa literadura arcàdica e didascàlica

Paisàgiu sardu, de Sardigna Digital Library

Sos Savoja, a inghìriu a sa metade de su sèculu, ponent in fines a puntu un'istrategia polìtica chi previdet un'espansione cara a sa penìsula italiana. Abbandonant, in parte, su frantzesu (de semper sa limba colta issoro e ufitziale) e cumintzant un'intensa polìtica de italianizatzione.
Fintzas sa Sardigna est interessada a custu protzessu e est imbiadu in s'ìsula unu stuolo de istudiosos, ricercadores, dotzentes e pretzetores (belle semper religiosos e gesuitas) pro estirpare s'ispagnolu. Nde cunsighit - comente a sustentat Giovanni Pirodda - un'acurtziada a sas modas e currentes literàrias chi in cuddu perìodu andaiant pro sa majore in Itàlia.
In particulare a su movimentu de s'Arcàdia, chi fundat un'acadèmia in Casteddu, chi posca estendet s'influèntzia pròpia in Tàtari e in àteros tzentros majores. Propugnatore de custa currente literària noa est Angelo Francesco Berlendis (1735-1794), gesuita, prefetu de sas iscolas in Tàtari e dotzente de eloquenza in s'universidade de Casteddu.
Fintzas in su teatru nche s'istèsiat de su gustu ibèricu pro s'acurtziare a su melodramma metastasiano de orìgine itàlica. In custu àmbitu tenent una carchi tzirculatzione sas òperas de su casteddàiu Antonio Marcello (1730-1799) chi iscriet unos cantos drammas pro sa mùsica, de sos cales diferentes andados pèrdidos. A cunfirma de su de persìstere de sa cultura ibèrica, nointames sos drammas esserent dedicados a sa Laura de su Petrarca, totus sunt pretzèdidos dae unu sonetu in ispagnolu. Marcello morit in tzircustàntzias tràgicas pro sa pugnalata inferta de unu furone.
Sa Sardigna de su Setighentos bias un'intensa istajone de cambiamentu e de tensione tzivile. Sas novidades culturales (fintzas traumàticas) introduidas dae su règimene piemontesu nou si mescolano a su sintzeru disìgiu de sos intelletuales de partetzipare a su ''rifiorimento'' de s'ìsula. Segundu Giuseppe Marci, gràtzias a custu, e a una tzerta penetratzione de sas ideas illuminadas ''bènnidas'' noas de sa Frantza, si registrat un'interessu de sos autores isolanos cara a s'òpera didascàlica, overas cara a proas artìsticas e literàrias non fines a si matessi ma chi cuntennerent indicos, cussìgios, noas e informatziones chi agiuarent sos ''sardos natzionales'' (comente fiant mutidos sos abitantes de su rennu) a risollevarsi e andare cara a su progressu.
Intre custos si distinghet su latinista Francesco Carboni (1746-1817), religiosu progressista a curtzu a Gio Maria Angioy, cale - cunsideradu unu de sos mègius espertos de latinu in Europa - sèberat s'antiga limba clàssica e iscriet diversas òperas intre sas cales ''De Sardoa Intemperie'' (1772), ''Sa sanidade de sos literados'' (1774), ''De Corallis'' (1779) e vàrios volùmenes de ''Carmina'', puru poesias in italianu.
Cara a sa fine de su sèculu XVIII si signalant diversas òperas chi difendent unu megioru sotziale e econòmicu de s'ìsula, a firma de Antonio Porqueddu (''Su tesoru de ischit Sardigna''), Domenico Simon (''Sos fundos''), Andrea Manca de s'Arca (''Sa laurera de Sardigna''), Giuseppe Cossu (''Moriografia sarda'', ''Seriografia sarda'', ''Descritzione geogràfica de sa Sardigna''), Raimondo Valle (''sos de I tunnos''), Francesco Cetti (''Istòria naturale de Sardigna'').

MONOGRAFIE
A. Manca Dell'Arca, Agricoltura di Sardegna, a cura di G. G. Ortu. Nuoro, Ilisso, 2000 (Bibliotheca Sarda; 59);
G. Cossu, Descrizione geografica della Sardegna, a cura di I. Zedda Macciò. Nuoro, Ilisso, 2000 (Bibliotheca sarda; 57);
F. Cetti, Storia naturale di Sardegna, a cura di A. Mattone e P. Sanna. Nuoro, Ilisso, 2000 (Bibliotheca Sarda; 52).

Aggiornamento

23/6/2026 - 15:55