Sa tzitade est assetiada in sa parte prus interna de su golfu de sos Angeli, a s'estremidade S de sa Sardigna, a s'oru de sa pranura de su Campidanu. S'isterret intre su mare, sos istagnos de Molentargius e de Santa Gilla e unu grupu de ripidi e pagu artziadas puntas calcàreas. Oferit su portu prus seguru e de cunfortu de s'ìsula.
In su 238 a.C. aiat tentu logu su repentinu coladòrgiu de sa Sardigna suta de su controllu romanu, cunsighèntzia indireta de sa derrota cartaginesa in sa prima gherra pùnica. Sa Krly pùnica fiat devènnidu tando Karales in edade romana.
In orìgine su nùmene de sa tzitade si presentaiat in sa forma singulare Karalis, a testimonia de s'esistèntzia de unu "vicus Karalis" creadu deretu a pustis de sa conchista de sa Sardigna acanta a sa preesistente tzitade pùnica; su coladòrgiu de sa forma singulare a cudda plurale Karales, de collocare in su cursu de su de II sèc. a.C., diat atestare l'acontèssida fusione de sos duos tzentros in un'ispàtziu urbanu unitàriu.
De sas fontes epigràficas non lompent noas de initziativas edilìtzias chi potzant àere modificadu s'impiantu urbanu de sa tzitade in sa fase republicana. Su momentu de bortada pro s'istòria edilìtzia de Karales fiat istadu signadu dae s'atributzione a banda de Otavianu de s'istatutu de "municipium Julium civium Romanorum" (a inghìriu a su 38 a.C.) e sa cunsighente iscritzione de sos tzitadinos caralitani a una de sas tribùs de Roma, sa Quirina. Su guvernu de sa tzitade fiat coladu a unu collègiu de "quattuorviri": duos fiant addetos a s'amministratzione de sa giustìtzia ("IIIIviri iure dicundo") e cugugiaiant fintzas sa càrriga de "quinquennales", est a nàrrere de incarrigados de su tzensimentu chi teniat logu cada bator annos; duos fiant incarrigados de curare s'annona e sos traballos pùblicos ("IIIIviri aedilicia potestate").
Fintzas in edade romana, comente a in manera pretzedente in edade pùnica, abarrant marcadas s'apentu cummertziale de sa tzitade e, de cunsighèntzia, s'importu detzisivu de su portu pro sa vida econòmica de su tzentru urbanu.
Durante sa fase imperiale sa tzitade connoschet un'importante isvilupu urbanu. Est in custu perìodu chi acontesset su fràigu de edifìtzios pùblicos e abitatziones privadas in vàrias zonas.
S'acròpoli de sa tzitade deviat èssere assetiada intre su de oe Castello e sa parte arta de s'atuale bighinadu de Stampace, situadu a sas faldas de su Casteddu. Su de oe bighinadu de S. Avendrace deviat costiture s'àrea de residèntzia de sos tzetos prus elevados, comente a testimòniant sas evidèntzias archeològicas de sa gai narada "villa de Tigellio". Intre su de oe cursu Vittorio Emanuele e su portu deviant imbetzes istare sas famìlias de tzetu prus pagu chi istat bene. Àteras domos sennoriles fiant istadas fraigadas a sas pende·nos de sa punta de Bonaria.
Acanta sa de oe pratza de su Carmine fiat collocadu s'istampu. Un'edifìtziu termale chi torrat a artziare a su de II sèc. p.C. est istadu imbetzes identificadu in su largu Carlo Felice e àteros rastros de imponentes termas sunt istados postos in lughe in viale Trieste.
In bia Malta, ue como s'agatat su Palatzu de sas Postas, fiat istadu a sa lughe un'importante "tèmpiu-teatru" de edade tardorepubblicana.
Sas necròpolis sunt istadas localizadas in diversas zonas: Santa Avendrace, Bonaria; viale Regina Margherita (inoghe aiant agatadu interru sos classiari de su repartu de sa flota de su Miseno chi pro unu longu perìodu aiat tentu comente a base su portu de Casteddu).
In su viale Frà Ignazio est ancora visìbile s'anfiteatru datàbile a su sèculu II p.C.
Un'acuedutu giughiat s'abba dae Silìcua colende pro Decimo, Assèmini, Su Masu, lompende a tzitade a traessu de su de oe bighinadu de Stampace.
Diferentes aprodas deviant caraterizare sa tzitade romana, chi fàghent comente si siat pernu a inghìriu a s'àrea ocupada dae su portu atuale.

Istòria de sos iscavos
Casteddu fiat istada interessada dae interventos de iscavu a prus torradas a leare, giai partinde dae su Chimbighentos. Sas iscumbatas si fiant fatas però in manera sientìfica prus cuidadas e sistemàticas in s'Otighentos, gràtzias mescamente a s'intensa faina de chirca giuta dae su canònicu Giovanni Spano (1803-1882). Importantes de sighida fiant istados fintzas sas iscumbatas giutas dae s'archeòlogu Antonio Taramelli (1868-1939). In su cursu de su Noighentos sos interventos de iscavu, giutos dae sa Soprintendenza a sos Benes Archeològicos pro sas Provìntzias de Casteddu e Aristanis si sunt multiplicados, mescamente in cuncomitàntzia cun s'isvilupu urbanu chi at interessadu sa tzitade.

Bibliografia
P. Meloni, La Sardegna romana, Sassari, Chiarella, 1990;
S. Angiolillo, L'arte della Sardegna romana, Milano, Jaca Book, 1998;
A. M. Colavitti - C. Tronchetti, Guida archeologica di Cagliari. Sassari, C. Delfino, 2003 (Sardegna archeologica. Guide e itinerari; 31);
A.M. Colavitti, Cagliari, Roma, L'Erma di Bretschneider, 2003;
A. Stiglitz, "La città punica in Sardegna: una rilettura", in Aristeo. Quaderni del Dipartimento di Scienze Archeologiche e Storico-artistiche, 1, 2004, pp. 57-111;
M.A. Ibba, "Nota sulle testimonianze archeologiche, epigrafiche e agiografiche delle aree di culto di Karalì punica e di Carales romana", in Aristeo. Quaderni del Dipartimento di Scienze Archeologiche e Storico-artistiche, 1, 2004, pp. 113-145;
A. Mastino, Storia della Sardegna antica, Nuoro, Il Maestrale, 2005.