Bidda de Putzu, Crèsia de San Nigola de Chirra

A impinna a sos montigros de su Sarrabus, Bidda de Putzu si còllocat in unu tretu alluvionale de su riu Frumendosa. Sa crèsia de San Nigola s'agatat in sa pranura de Chirra, serente a su riu omònimu e in curtzesa de su casteddu medievale de su matessi nùmene.
Sa crèsia de San Nigola de Chirra est una de sas architeturas prus originales e dèchidas in su panorama romànicu isolanu. Sa belle unitzidade de su monumentu est costituida dae su materiale cun cale est realizadu, su matone cotu, modelladu cun arghidda prelevada e traballada in logu, ue sunt istados agatados restos de sa cava e de su forru de coghìngiu de sos matones. In Sardigna petzi una àtera crèsia romànica, San Gavino de Lorzia (Bono), fiat istada costruida de su totu in matones.
Non si sunt fintzas a como atzapadas atestatziones documentàrias subra de sa data de impiantu de su San Nigola de Chirra, fraigada a cùrtzia distàntzia de s'omònimu casteddu cun probabilidade in sa segunda metade de su XII o a sos cumintzos de su sèculu XIII. Dimensiones, fundu e prospetos fiant istados progetados subra de sa base de unidade de medida e de ischemas geomètricos pretzisos meda, intre sos cales sa "canna toscana" e sa "quadratura".
Sa crèsia est mononavata, cun àbside a E. S'àula est coberta cun cobertura de linna subra de capriate poggianti subra de curnisas decoradas cun motivos geomètricos aia influidu. In ognunu de sos costàgios s'agatant duos monofore chi dant lughe a s'internu; una monofora s'aberit in s'àbside, concruida in manera esterna cun una sèrie de archetos impostados subra de peducci fintzas issos decorados cun motivos geomètricos aia influidu.
Sèrias de archetos current in prus in manera parallela a sos spioventi de su frontone E, pro sighire longu sos costàgios de sa crèsia arribbende a sa fatzada, ue sete archetos scandiscono in manera orizontale sa superfìtzie, movimentada petzi de s'abertura de su portale a su tzentru. A su cùcuru de sa fatzada, non timpanata, s'àrtziat su campanile a vela cun abertura ogivale.

Istòria de sos istùdios
S'istòria de sos istùdios protzedit de sa boghe "Chirra" (1839) de Vittorio Angius, in su "Ditzionàriu" de su Casalis. De su 1942 est su traballu de Salvatore Rattu, corredato de unu cumpletu rilievu gràficu. In su 1984 est essidu s'artìculu de Giorgio Caddu, chi ricostruisce sos ischemas modulares chi ant ghiadu sa cumpositzione de sos prospetos Reghente meda in fines est s'istùdiu de Natascia Paschina (2004), chi presentat un'istùdiu innovativu de sos sinnos influidos in sos peducci de sa crèsia e subra de su significadu issoro.

Bibliografia
V. Angius, "Chirra", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, V, Torinu, G. Maspero, 1839, pp. 20-25;
S. Rattu, Sa crèsia de San Nigola de Chirra in Sardigna, Torinu, 1942;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, p. 135;
F. Fois, "Su casteddu de Chirra, rocca de sos Carroz. Contribuidu a s'istòria de sas fortificatziones in Sardigna", in Studios Sardi, XXIII, 1973-74, parte I, pp. 217-227;
G. Caddu, "Achirimentos noos subra de sa crèsia de San Niccolò de Chirra", in Studios Ogiastrinos, II, 1984, pp. 51-69;
R. Serra, Sa Sardigna, collana "Itàlia romànica", Milanu, Jaca Book, 1989, pp. 351-352;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 64;
R. Coroneo-R. Serra, Sardigna preromànica e romànica, collana "Patrimòniu artìsticu italianu", Milanu, Jaca Book, 2004, pp. 285-286;
N. Paschina, "Sas quadrature in sos peducci de sa crèsia de San Nigola de Chirra", in Chircas subra de s'iscultura medievale in Sardigna, a cura de R. Coroneo, Casteddu, AV, 2004, pp. 107-122;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 100.

Comente arribbare
Bidda de Putzu s'agatat longu sa SS 125. Sa crèsia de San Nigola de Chirra est imbeniente a su caminu, a carchi km de s'abitadu.