Su territòriu de sa Planàrgia est costellato de sitos archeològicos de època nuràgica e rugradu dae numerosos cursos de abba. Santa Maria de Corte s'agatat in su giassu de su campu de Cabu abbas o Caput aquae, gasi naradu pro sas fontes chi sgorgavano in sas bighinàntzias. In su Medioevu fiat un'abbadia atacada a un'importante monastèriu cistercense.
Segundu su "Libellus Judicum Turritanorum", in su biàgiu chi l'aiat giutu pellegrinu in Terrasanta su soberanu turritanu Gonario de Lacon-Gunale aiat adobiadu Bernardo de Chiaravalle e si fiat acordadu cun issu pro l'imbio in Sardigna de una comunidade monàstica cistercense, impiantata in su 1149 in sa zona de Cabu abbas, rica de benas de abba. S'apellativu "de Corte" derivat a sa crèsia de Santa Maria etotu de sa memòria de sa fundatzione bera, acontèssida pro voluntade de su giùighe turritanu.
Giai in su sèculu XV su monastèriu fiat in istadu de abbandonu e posca si fiat operadu una spoliazione totale de sos materiales costrutivos suos e de sos de sa crèsia, pro pesare diversos edifìtzios in Sindia e finas pro lu lastricadu de sa lìnia ferruviària, chi colat pagu a tesu dae sos rùderes.
Una sèrie de iscavos at evidentziadu su fundu de s'abbadia e de su cumplessu monàsticu. Sa crèsia fiat in rughe "commissa", trinavata, cun navada subra de cale s'incraraiant s'àbside cuadrangulare e bator capellas, duas capellas pro chirru. De su grandu edifìtziu, realizadu in contzas de vulcanite iscura bene squadrati, oe restant petzi s'àbside, sa parte S de sa navada, subra de cale s'aberint duas de sas capellas acostagiadas a su coro, e una sacrestia comunicante cun su monastèriu.
Su bratzu S de sa navada, a pustis de derrotas, fiat istadu serradu pro otènnere un'ambiente funtzionale a sa liturgia. Sas capellas laterales sunt cobertas a carrada e in sos relativos costàgios a N (comente a fintzas in s'àbside) s'agatant duas nitzas de cales una cun funtzione de armàrgiu pro arredos litùrgicos e s'àtera impreada comente a lavabo. Una monofora s'aberit in cada capella, mentras in asse cun su pilastru divisòriu s'aberit un'oculo tzirculare a bator lughes. Una àtera monofora s'aberit in su muru O de sa navada.

Istòria de sos istùdios
S'istòria de sos istùdios subra de sa crèsia de Santa Maria de Corte est rica de publicatziones. S'anàlisi istòricu-artìstica protzedit cun sos contributos de Dionigi Scano (1907) e Raffaello Delogu (1948 e 1953). Prus reghentes sos istùdios de Angela Maria Romanini (1978) e de Marina Righetti Tostos Rughe (1987). De su 1989 est su contributu de Renata Serra, sighidu dae s'artìculu de Alma Casula (1990). De ùrtimu si signalat sa sintètica ischeda de Roberto Coroneo (1993).

Bibliografia
V. Angius, "Tàtari", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, XVIII, Torinu, G. Maspero, 1849, p. 325;
V. Angius, "Sindia", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, XX, Torinu, G. Maspero, 1850, p. 181;
G. Spano, "Sindia, e Santa Maria de Curtzas, overas de Cabu Abbas", in Bullettino Archeològicu Sardu, X, 1864, pp. 43-47;
R. Delogu, "Architeturas cistercensi de sa Sardigna", in Studios Sardi, VIII, 1948, pp. 104-113;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, pp. 137-140;
A.M. Romanini, "Sas abbadias fundadas dae San Bernardu in Itàlia e s'architetura cistercense "primitiva"", in Studios subra de S. Bernardo de Chiaravalle in su de oto tzentenàrios de sa canonizatzione sua, Roma, 1978, pp. 282-303;
G. Masia, S'abbadia de Cabuabbas de Sindia (1149) e s'influssu ispirituale suo e sotziale in sos sèculos XII e XIII, Tàtari, Tipografia Artisana Tataresa, 1982;
M. Righetti Tostos Rughe, "Architetura monàstica: sos edifìtzios. Lìnias pro un'istòria architetònica", in De s'eremo a su cenobio. Sa tziviltade monàstica in Itàlia de sas orìgines a s'edade de Dante, Milano, Scheiwiller, 1987, pp. 486-575;
R. Serra, Sa Sardigna, collana "Itàlia romànica", Milanu, Jaca Book, 1989, pp. 414-416;
A. Casula, "Testimonias de s'architetura cistercense in sa Sardigna setentrionale", in I Cistercensi in Sardigna. Aspetos e problemas de un'Òrdine monàsticu benedetinu in sa Sardigna medievale, a cura de G. Ispiga, Nùgoro, Amministratzione provintziale de Nùgoro, 1990, pp. 224-226;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 56;
R. Coroneo-R. Serra, Sardigna preromànica e romànica, collana "Patrimòniu artìsticu italianu", Milanu, Jaca Book, 2004, pp. 275-277;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, pp. 57-58.

Comente arribbare
Sindia s'agatat a 16 km de Bosa. Sos rùderes de sa crèsia de Santa Maria de Corte sunt foras de s'abitadu, longu sa SS 129 bis, a metade caminu intre Sindia e Macumere.