Sàrdara, Crèsia de San Gregòriu

Sa crèsia de San Gregòriu est in su tzentru istòricu, chi currispondet a sa parte arta de s'abitadu de Sàrdara. In su giassu pesaiat unu santuàriu nuràgicu cun tèmpiu a putzu acanta sa crèsia de Santa Anastasia. In su territòriu restant rastros de insediamentos pùnicos e romanos. In localidade Santa Maria is Acquas fiat assetiada un'istatzione romana longu sa bia printzipale de collegamentu intre Nord e Sud de s'ìsula. Sa presèntzia de abbas sorgive b'aiat determinadu s'impiantu de termas, ativas ancora oe. In època giudicale su territòriu fiat castiadu dae su casteddu de Monreale, de làcana intre su rennu de Casteddu e su de Arbaree.
Sa crèsia de San Gregòriu, caraterizada dae rafinadas minudas architetònicas, est unu de sos monumentos gòticos prus intregos e significativos in Sardigna.
Nointames manchent testimonias documentàrias, sa fàbrica est ascrivibile a su primu bator de su XIV. Sos paramentos muràrios sunt in pedras calcàreas e vulcànicas. Su fundu est mononava cun cobertura in linna e àbside a S/E. Custa ùrtima, puru tenende profilu semitzircolare a s'internu, resurtat in manera esterna squadrata. Si tratat de una solutzione de cumpromissu intre la raighinada traditzione romànica e s'intentu de aderire a sas formas gòticas italianas noas.
Sa fatzada a cabanna est partzida in tres ispigros de lesene a fàsciu e de duos robustas aiais paradu de àngulu. In s'ispigru tzentrale s'aberit su portale architravato, iscumpassadu dae un'arcu de iscàrrigu ogivale e provididu de stipiti modanati. In asse cun su portale s'aberit unu rosone gòticu iscumpassadu dae una sèrie de archetos subra de peducci. Su campanile a vela cun duas istrintas lughes concruit su prospetu.
In su costàgiu setentrionale s'aberit unu portale cun centina a arcu agudu. In s'àbside b'est una bifora archiacuta, meda risarcita in sos restàuros.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est tzitada dae Vittorio Angius (1849) e de Giovanni Spano (1868). Sas primas chircas istòricu artìsticas sunt de Dionigi Scano (1907) e Raffaello Delogu (1953). Su prus reghente contribuidu est dae Roberto Coroneo (1993).

Bibliografia
V. Angius, boghe "Sàrdara", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su re de Sardigna, XX, Torinu, G. Maspero, 1849, p. 901;
G. Spano in A. De sa Marmora, Itinerario de s'ìsula de Sardigna, Casteddu, Alagna, 1868, p. 264, nòdida 2;
D. Scano, Istòria de s'arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Tàtari, Montorsi, 1907, pp. 418-419;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, pp. 234-234;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 164;
Roberto Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 82.