Santa Maria de Bonàrcadu

Bonàrcadu, Crèsia de S. Maria e Santuàriu N.S. de Bonacattu: Foto de Antonio Abeltino, 1998, de Catàlogu BBCC RAS

Cun su nùmene de "Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu" si faghet riferimentu a su manuscritu 277 custoidu in sa Biblioteca Universitària de Casteddu. Si tratat de una collazione de documentos, inquadrabili in cronologia de sos cumintzos de su XII a sa metade de su sèculu XIII, chi presentant sas trascritziones de sos atos relativos a sos movimentos patrimoniales de su monastèriu de Santa Maria de Bonàrcadu.
Su tèrmine de orìgine bizantina "condaghe", est ùtile l'ammentare, definiat in manera originària un'atu de lassa in favore de un'ente eclesiàsticu. De sighida issu aiat acuistadu majore estensione semàntica, lompende a designare s'ammenta de sos documentos (pergamenas) attestanti s'achirimentu de benes a banda de unu monastèriu e s'amministratzione issoro.
A dolu mannu sa majore ala de sos condaghi redatados in sos "scriptoria" de sas diòtzesis e de sos monastèrios isolanos relativos a sas catedrales e a sos cenobi isolanos (tèrmine de orìgine grega - de "koinòs", "comunu" e "bios", "vida" – chi designat una comunidade de mòngios riunidos suta de sa matessi règula in unu monastèriu) sunt oramai pèrdidos. Faghent etzetzione sos condaghi de San Pietro de Silki, de San Nicola de Trullas, de San Michele de Salvenor e apuntu de Santa Maria de Bonàrcadu.
In su "Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu" agatamus atestadas diversas variantes ("Bonarcatu", "Bonarcato", "Bonarcanto") de su topònimu "Bonàrcadu", derivatzione de su tèrmine gregu "panàkhrantos" ("immacolata", "pura meda"), s'atributu cun cale si veneraiat sa Vèrgine Maria in su santuàriu de Sennora Nostra de Bonacattu in manera originària sede monàstica grega afidadu posca a sos prados Camaldolesos.
De su prus antigu documentu presente in su "Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu", datàbile a inghìriu a su 1110, imparamus chi sos prados Benedetinos si fiant aposentados a Bonàrcadu etotu in cudda data. Tale documentu atestat chi su giùighe de Arborea Costantinu I de Lacon-Serra, cun sa mugere Anna de Zori e cun su cunsensu de s'archipìscamu de Aristanis, aiat istituidu una lassa e unu cenobio in onore de sa Trinidade e de sa Vèrgine Maria mama de Deus.
Su cenobio fiat bènnidu afidadu a s'abate camaldolesu de San Zeno de Pisa, cun s'aficu de imbiare mòngios pròpios a rèere e a amministrare su monastèriu in onore de Deus, Santa Maria, San Benedetto e San Zeno. Sa noa fundatzione cumprendiat noe aiat pedidu e benes vàrios cales òmines (tzeracos e ancelle), terras coltivadas, bìngias, àreas boschivas (saltos), pasches, bestiàmene.
De duas pergamenas de su "Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu", datàbiles cun probabilidade a su 1146/47, imparamus sa data de cunsacratzione (apuntu s'annu 1146/47) de sa crèsia camaldolesa. Sos duos documentos nch'informant de su fatu chi su giùighe de Arborea Barisone I de Lacon-Serra fiat creschidu cun noas lassas sos possedimentos de su monastèriu in ocasione de sa bàndida cunsacratzione de sa "clesia noa" de Santa Maria, a cale aiat pigadu parte fintzas s'archipìscamu arborense Comita de Lacon e sos pìscamos suffraganei (tèrmine chi designat un'atributu de sos pìscamos chi dipendent de unu Metropolitanu: gai narados ca agiuant su superiore in s'esertzìtziu de su ministeru ispirituale suo) Paucapalea, Alibrandino de Terrarba, Murrello de Useddus.
A s'eventu aiant pigadu parte fintzas s'archipìscamu de Torres Azzo cun unu pìscamu suo, Mariano Thelle de Bisarcio, sa populatzione e sos rapresentantes de sas curadorias arborensi, s'archipìscamu de Pisa Villano (in calidade de presu pontifìtziu) e sos giùighes de sos unos àteros tres giuigados de Sardigna: Costantino-Salusio III de Casteddu, Gonnario de Torres, Costantinu III de Gallura.
S'abbadia camaldolesa devet la dèdicat a Santa Maria e s'apellativu de "crèsia noa" a su fatu chi issa benit a remplasare su pretzedente santuàriu oramai inadeguadu pro sas anguste dimensiones a satisfàghere sos noos bisòngios siat cultuali chi polìticas inauguradas etotu cun sa fundatzione règia donada a s'Òrdine camaldolesu ma affiliada non diretamente a s'abbadia-mama, benesi a cudda pisana de San Zeno. S'abate de Bonàrcadu fiat istadu gasi designadu no a Camaldoli ma a San Zeno de Pisa.

Aggiornamento

3/12/2025 - 09:03