Portu Turre, Torre de su Porto

Una de sas primas fainas de sa turre fiat sa de acumprire una funtzione de controllu doganale e fiscale de sa zona, comente a resurtat de sos privilègios cuntzèdidos dae su re Alfonsu su Magnànimu in su 1440. In su sèculu XVII, finas a s'edade sabàuda cumprèndida, sa turre aiat tentu funtziones de bardiamentu, de controllu e, durante sas pestilèntzias, de profilassi de sas imbarcatziones "suspetas" chi diant àere pòdidu difùndere eventuales epidèmias.
Sa turre tenet forma otagonale, diferente meda de sa majore ala de sas turres isolanas de clàssica forma tzilìndrica. La format prismatica diat denuntziare s'orìgine catalana sua e si ricondurrebbe a su modellu de sa turre de Porcuna (Jaén), chi torrat a artziare a su 1435. Est arta 16 m e larga 15; ogni chirru mesurat 5,8 m; sa base tenet zoccolo a sabata artu 1,8 m.
Sa turre de su Porto s'isvilupat subra de tres pranos: cisterna, allògiu, a 7 m de sa cuota base, e terratzu. S'allògiu tenet unu perìmetru tzirculare cun a su tzentru unu pilastru de amparu e sa bòveda resurtat costituidu de sa cumbinatzione de una bia istellare cun una crusiera costolonata. In sa muratura de custu ambiente, faghent a osservare duos troniere, unu caminetto e duas pigadas de iscalas. Superiormente, s'agatat sa garitta e unu sistema de nùcleos muràrios sporgenti, retos de mensole.
Sa turre fiat istadu costruida in su trìulas 1325 de s'ammiràlliu Carroz, chi aiat ocupadu Portu Turre cun sa flota aragonesa. A pustis de àere realizadu unu primu acampamentu, aiat fatu costruire una tzinta de muros amparadu dae una turre e unu fossato. In sa matessi època fiat istadu sistemada su nou distacamentu in su serente casteddu de Monteforte.
Giai in su 1407 s'Eràriu aiat dèvidu pedire unu prèstidu pro pagare sas guàrdias de sa Torre de su Porto. In su 1423, su re de Aragona, Alfonsu V, promulgaiat sa Carta Bera pro sa partziale riedificazione e riparatzione de su fortilizio. Posca sa turre aiat pèrdidu importu, mescamente de sighida a s'ufitziale trasferimentu de su pìscamu de Portu Turre a Sassari in su 1441. In su 1487, pro òrdine de su vitzeré fiat bènnidu comente si siat riarmata e dotada de sordados a ispesas de sa tzitade de Sassari.
Intre su 1538 e su 1553 si fiat tentu sa majore cuntzentratzione de assaltos de barbareschi contra Portu Turre e sa relativa recherta, a banda de Sassari, de unu mègius sistema difensivu. Ancora in su 1583, in sede de parlamentu, si lamentaiat sa farta de riparatziones de sa turre. Petzi in su 1628 fiant istados registradas òperas de restàuru. In su 1637 fiant istados esecutados de sos sopralluoghi chi aiant notadu su mancadu cumpretamentu de sos traballos: sa pratza de armas de sa turre fiat gasi ingombra de macerie chi s'artigliere fiat fatu impossìbile in sa manovra de sas bucas de fogu in casu de cumbata. In su matessi annu, nointames b'aeret bene 12 sordados, sa turre fiat istadu ocupada e iscalabrada dae sos corsaros de Biserta, chi aiant sachizadu fintzas sa basìlica de San Gavino. In fines in sa segunda metade de su 1637 fiant istados esecutados de sos restàuros a cura de su mastru Cinquina; unos àteros ancora in su 1682, in su 1694 e unos àteros modestos traballos in su 1720.
In su 1761 fiat istadu numenadu dae sa tzitade de Sassari s'ùrtimu "alcaide", est a nàrrere su capitanu de sa turre, sighende una consuetudine chi torraiat a artziare a su 1557, cando Sassari aiat tentu su privilègiu de assignare sa càrriga, de contra a sa dessinnatzione règia. In su 1818 sa càrriga de alcaide fiat bènnidu suprimida.

Bibliografia
E. Pillosu, Sas turres litoranee in Sardigna, Casteddu, Tipografia Sa Cartotecnica, 1957;
E. Pillosu, "Un'inèditu raportu de su Chimbighentos subra de sa defensa costera de Marco Antonio Camos", in Nou Bullettino Bibliogràficu Sardu e Archìviu de sas traditziones populares, V, 1959;
F. Fois, Torri ispagnolas e fortes piemontesos in Sardigna, Casteddu, Sa Boghe Sarda, 1981;
G. Montaldo, Sas turres costeras in Sardigna, Sassari, Carlo Delfino, Sassari 1992;
F. Russo, Sa defensa costera de su Regnu de Sardigna de su XVI a su sèculu XIX, Roma, Istadu majore de s'Esèrtzitu, Ufìtziu istòricu, 1992;
G. Montaldo, "Fortes e Torri Costeras", in Sas Architeturas fortificadas de sa Sardigna tzentru-meridionale. Àutos de sa Die de Studio, Casteddu 16 santugaine 1999;
M. Rassu, Guida a sas turres e fortes costeris, Casteddu, Artigianarte, Casteddu 2000.