Su montigru granìticu de Castro (su topònimu est cuddu registradu in sa cartografia de s'IGM) est assetiada in sa portzione tzentrale de sa badde de su Monteacuto. Su rilievu, mancari non superat sos m 200, si presentat cun una tzima tabulare ellìtica (m 250 x 90) de sas pende·nos signadas e allongadas cara a su cursu de su Rio Mannu de Otieri. Su cursu de abba no est prus rilevabile in sa morfologia originària sua sende chi est istadu inserradu in su batzinu artifitziale de su Coghinas chi òcupat totu sa portzione setentrionale de sa badde de su Monteacuto.
Su "Itinerarium Antònimos" (III sec. d.C.) aporrit, longu sa bia "a Tibulas Caralis", su tzentru de Luguidone a eguale distàntzia (su de XXV mìllios belle) de Gemellas (Pèifugas) e de Hafa (Mores). Sa "Cosmographia" de s'Anònimu Ravennate de su sèculu VI, in prena edade bizantina, mentovat sos "castrat Felicia". Sos istudiosos cunsertant in sa localizatzione de custos tzentros cun sas ruinas assetiadas a N/O de Oscheri reconnoschende a s'insediamentu, in prus de chi una funtzione militare, unu ruolu crae in sa viabilidade de su nord Sardigna. Difatis, su caminu est in realidade movet de sa chi garantiat su collegamentu cun su tzentru de s'ìsula. Superadu s'altura de Campeda, issa si partziat in duas artèrias: una versu Turris, s'àtera cara a Terranoa. Una segunda bia permitiat su collegamentu diretu intre sos "Luguidonis c(astra)" e su "portus Luguidonis" localizadu acanta Santa Lughia de Thiniscole. Una saldat mira a sa continuidade de frecuentatzione de su cùcuru de su montigru est ladinu fintzas in s'ubicazione, in custu matessi logu, de sa diòtzesi medievale de Castrat. Sa crèsia de Santa Maria (sèculu XII) est posta a belle 1 km de sos restos romanos.
Sas chircas archeològicas, cuntzentradas in sa portzione orientale de su montigru, ant permìtidu de pònnere in lughe una portzione de sa tzinta murària in òpera a telàrgiu ("opus africanum") atribuida, in sa fase sua de impiantu, a s'edade giulio-claudia. Su tzicuitu muràriu, documentadu in s'interesa sua gràtzias a sa fotografia àrea, presentat unu profilu a forma de trapètziu dèchidu a serrare totu su cùcuru de su montigru. Si sunt reconnotos unas cantas cortinas muràrias e diversos terrazzamenti artifitziales longu su chirru S de su rilievu. Duos sàgios de iscavu longu sa portzione E de sa tzinta ant averguadu comente a s'istrutura non fiat istadu realizada contra terra ma subra de una preesistente istrutura in materiale litico, ligada cun malta dae ludu, imbarada diretamente subra de su bancu pedrosu. In su sàgiu de iscavu prus orientale est istadu postu in lughe unu blocu retangulare de grussas dimensiones postu in manera verticale. Custu elementu est istadu interpretadu comente a stipite de una ghenna de atzessu a sa tzitade aberta cara a N. A s'internu de sa tzinta, semper in sa portzione orientale, a ridosso de s'intrada, est istadu agatadu un'edifìtziu termale. S'edifìtziu tenet una longària de m 22,20 e una larghesa cumprèndida intre sos m 7,4 e sos m 13,3. In currispondèntzia de sa larghesa màssima est presente su "frigidarium" dotadu de una bartza chi, in s'ùrtima fase sua de impreu, fiat istadu rivestida in laterizi. In sutzessione s'agatant sos ambientes prus caentes: su "tepidarium" e su "calidarium". Custu ùrtimu ammustrat duas bartzas. Totu s'impiantu fiat istadu costruidu in su cursu de s'I sèculu d.C., ma sunt ladinos sos sinnos de sas sutzessivas trasformatziones testimoniadas dae s'impreu de embrici risegati chi presentant su bullu "Valeri" atribuìbile in orìgine a s'II sec. d.C. Pagu a tesu de su cumplessu termale sunt istados indagados unos cantos ambientes contraddistinti de unu rivestimentu pone·las su pamentu e parietale in òpera signina. Custos ispàtzios sunt istados interpretados comente a magasinos pro su trigu; nointames non si nd'escludet sa destinatzione a depòsitos pro s'abba. A N, a s'esternu de sos muros, est signalada una necròpoli. Sos interros, in urna e a sa cappuccina, non sunt istadas indagadas.
De su puntu de bista interpretativu est ladina comente Luguidune-Castrat unu tempus longu meda aiat assùmidu pro su territòriu unu ruolu proto-urbanu: est belle una tzitade frunida de ispàtzios pùblicos, istruturas difensivas e àreas pro sos tziviles de localizare a sas pende·nos meridionales de su montigru. Sas fontes epigrafiche, mescamente epitaffi funeràrios recuperados in regione Iscia Cunzada, a prus pagu de 2 km a O de su montigru de Castro, atestant sa presèntzia de s'"III cohors Aquitanorum" partinde dae s'edade giulio-caudia. Su repartu formadu dae 500 efetivos, acquartierato cun probabilidade subra de su montigru a s'internu de un'istrutura fortificada in linna, fiat istadu verosimilmente acostagiadu in su cursu de s'edade neroniana de una "cohors Ligurium equitata". In sa matessi zona paret èssere atestada in su cursu de s'edade flavia l'òperat de sa "cohors Sardorum", ma non bi sunt elementos sufitzientes pro definire si bi fiat istadu un'avvicendamento intre sos diversos repartos. Sa presèntzia istàbile de sos militares in custa zona partinde dae s'I sèculu d.C. fiat motivada dae sa netzessidade de amparare sos assos viàrios de sas curreras de sos Balari, una populatzione non de su totu romanizzata, cussorgiale in su massitzu in su Limbara.

Istòria de sos iscavos
Sa presèntzia de tretos istradales, in manera parente a sos restos muràrios subra de su cùcuru de su montigru, est documentada in sas descritziones de su sèculu XVI (Giovanni Francesco Fara) e in sas de su sèculu XVIII pertinentes su ducadu de Monteacuto (feos de s'ereu ispagnolu de Oliva). Su giassu romanu est istadu indagadu archeologicamente partinde dae su 1987.

Bibliografia
A. Mastinu-P.G. Spanu-R. Curcuriga, "Su territòriu de Oscheri de su perìodu romanu a s'edade bizantina", in Oscheri, Castro e su Logudoro orientale, Sassari, Carlo Delfino, 2004, pp. 77-99.
L. Panes Ermini, boghe "Castrat", in Entziclopedia de s'arte antiga clàssica e orientale. Segundu suplementu 1971-1994, II, Roma, 1994, pp. 41-42.

Comente arribbare
Dae Sassari, longu su caminu pro Terranoa (SS 597), a pustis de s'innestu de su tretu a scorrimento lestru, su giassu est visìbile subra de sa s. a s'artària de sa bortada pro sa crèsia de Sennora Nostra de Castro. Cròmpida sa crèsia si sighit, pro ultres unu km, longu su matessi caminu cara a su montigru de San Simeone.