Aristanis, Oratòriu de s'Ispìritu Santo

S'oratòriu de s'Ispìritu Santo est assetiadu in su tzentru istòricu de Aristanis, a cùrtzia distàntzia de sa crèsia de San Frantziscu e de sa catedrale de Santa Maria Assunta, in su cale sagrato sunt istadas agatadas tumbas de su VI-sèculu VII, chi, pro su disponimentu radiale issoro a fùrriu a s'edifìtziu, si presumit fagherent parte de su campusantu de sa crèsia de època bizantina.
Pro cantu manchent seguras atestatziones documentàrias, faghet a supònnere chi fintzas sa crèsia intitulada a s'Ispìritu Santo, gasi comente sa catedrale de Santa Maria Assunta, siat de impiantu bizantinu. Si disconnoschet s'intitolazione originària.
De s'anàlisi de sa stratigrafia murària s'evince chi sa crèsia at connotu diversas fases edilìtzias, a traessu de sas cales s'impiantu est istadu modificadu finas a arribbare a s'atuale fundu longitudinale. Su fundu de s'edifìtziu originàriu si podet ipotizare de tipu tzentrale, cun probabilidade cruciforme. A inditare una collocatzione cronològica a època bizantina sunt unos cantos elementos architetònicos e istruturales, comente a sos paramentos muràrios a s'esternu de s'àbside, in òpera listada, e sa cobertura de su catino in tèulas, cun contrafortes a balze cuntzèntricas.
In su Setighentos sa crèsia at subidu graes rimanìgiamentos e como si presentat in formas ses-de su Setighentos. Pro decretu de s'artzipìscamu Giuanne Maria Bua, chi aiat detzìdidu sa demolitzione de sa serente crèsia de sa Maddalena, bi fiat istada trasferida sa sede de s'omònima confraternita, istituida in su 1594 de paba Clemente VIII, chi l'at guvernada finas a su 1958.

Istòria de sos istùdios
S'istùdiu de s'edifìtziu at impinnadu in su 1971 Renata Serra chi, in prode de sa tesi de su primitivu impiantu bizantinu, porrida cunfrontet cun una crèsia de sa Basilicata, Sant'Angelo a Monte Raparo, chi presentat fintzas issa s'àbside cun cobertura a balze cuntzèntricas.

Bibliografia
R. Serra, "S'oratòriu de sas Ànimas a Massama, cun rilievos de su monumentu curados dae Augusto Garau", in Annales de sa Facultade de Lìteras Filosofia e Magisteru de s'Universidade de Casteddu, Casteddu, XXXIV, 1971, pp. 33-56;
P.G. Spanu, Sa Sardigna bizantina intre VI e sèculu VII, collana "Mediterràneu tardoantico e medievale. Iscavos e chircas", Aristanis, S'Alvure, 1998, pp. 61-63;
A. Pillittu, Artzidiòtzesi de Aristanis, collana "Aiat pedidu e arte sacra in Sardigna", V, Casteddu, Zonza, 2003, p. 166;
R. Serra, Studios subra de s'arte de sa Sardigna tardoantica e bizantina, Nùgoro, Poliedro, 2004, p. 51;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 75.