Sa tzitade est situada a N de su Campidanu e s'incrarat subra de su golfu de Aristanis. In sas bighinàntzias curret su riu Tirso e s'agatant sos sistemas lagunares de Santa Justa e de Crabas, a concrusione de un'ampra lada contornata de sas alturas de su Monte Arci. Su territòriu documentat sa continuidade insediativa de s'edade prenuragica, cun importantes testimonias archeològicas de sa presèntzia fenìtziu-pùnica, romana e bizantina. In edade medievale fiat istadu capitale de su regnu de Arborea, pro posca èssere atacada a sa Corona de Aragona. De sos cumintzos de su sèculu XVI sighit sos generales fatos istòricos de sa Sardigna, finas a devènnere in su XX su cabulogu de s'omònima provìntzia.
S'istòria urbanìstica de Aristanis est ligada a dòpiu filu a sos fatos bisongiados a su regnu de Arborea, ùrtimu a rùere suta de sos Aragonesos intre sa fine de su XIV e sos cumintzos de su sèculu XV. Aristanis fiat sa capitale de su giuigadu, e comente a tale acasagiaiat su soberanu, in su palatzu suo, e deviat gasi puru èssere dotada de un'istrutura fortificada adeguada.
Ancora oe s'istrutura urbanìstica de sa tzitade nde rivelat su nùcleu originàriu: tres sunt sos puntos de confluèntzia de sos caminos, chi currispondent a ateretantas cussòrgias, de pretzisu s'atuale pratza Roma a N, Largo Mazzini a N/E, pratza Mannu a S. Custas tres zonas fiant rugradas dae sos muros, chi amparaiant su coro de Aristanis: sa tzinta deviat èssere arta a inghìriu a sos 5 o 6 metros, turrita, e moviat de s'atuale pratza Roma cara a bia Mazzini, pro lòmpere posca a sa turre de Portixedda; sos muros sighiant cara a s'atuale bia Solferino, posca cara a pratza Mannu. In custa ùrtima, comente a in pratza Roma, s'agataiant sas ghennas de sa tzitade, de pare a pare sa Porta Mari e sa Porta Manna, balet a nàrrere sa Torre de San Cristoforo (o turre de Mariano). Oe affiorano pagos rùderes de sos antigos muros: unu torrione in bia Casteddu e unos cantos restos in sa bia Solferino, in sa corte de s'Asilu Boyl e in bia Mazzini. In s'ala nord s'ergeva duncas sa turre de San Cristoforo, in s'ala S de s'abitadu su casteddu e sa segunda turre, sa turre de San Filippo, artziada a amparu de su casteddu e crollada in su 1872 pro su tzedimentu de unas cantas bias e muros. Comente de sa turre de San Filippo, fintzas de su casteddu, assetiadu acanta sos atuales càrtzeres, no abarrat calicunu rastru. Faghet a ipotizare chi fossas a duos pranos e tenneret ambientes pro sa tzerachia e pro sas tropas.
Resìduu de s'istrutura fortificada de Aristanis sunt sa turre de Portixedda e sa de San Cristoforo. Costruida comente a su restu de sas fortificatziones in edade giudicale e posca torrada a costrùere in edade aragonesa, Portixedda cumprendet duos corpos tzilìndricos subrapostos, giuntos dae una superfìtzie troncoconica incrinada.
Sa turre de San Cristoforo o de Mariano, edifìtziu sìmbulu de sa tzitade giudicale, fiat bènnidu pesada in su 1290 pro voluntade de Mariano II, giùighe de Arborea. Sa turre, de su totu in arenaria, est arta in manera cumplessiva 28 m, de cale 19 m de sa base a su primu giru de mèrulas, mentras sa torretta prus pitica est arta 10 m. A fundu cuadradu, s'assentat de duos edifìtzios distintos e subrapostos. Tenet un'istrutura a ''U'', cun su chirru abertu giradu cara a l'interno de s'abitadu, mentras s'ala bassa de sa turre, in contzet bugnati, s'aberit in un'arcu a totu de ses chi ateretantu s'aberit in un'arcu a ses agudu de diàmetru minore. A s'internu de su fornice fiat murada un'iscritzione, oe a s'Antiquarium Arborense, chi puru arruinada meda est serbida a datare sa turre a su 1290; semper in sa turre fiat custoidu unu retablo, dedicadu a San Cristoforo, de cale s'istrutura pigat su nùmene.

Istòria de sos istùdios
Pro s'istòria de Aristanis si bidant su volùmene de Francesco Cesare Casula, de su 1961, e s'interventu de Pinuccia Simbula in su volùmene miscellaneo de su 1990. Pro sas fortificatziones si bidant s'ampru contributu de Foiso Fois in su 1992 e s'artìculu de Raimondo Zucca in su 1995. Subra de sa turre de Mariano si legat s'ischeda de Roberto Coroneo in su volùmene subra de s'architetura romànica (1993).

Bibliografia
D. Scano, Istòria de s'arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Sassari, Montorsi, 1907, pp. 388-390;
R. Carta Raspi, Castelli medievales de Sardigna, Casteddu, 1933, pp. 62-68;
Francesco Cesare Casula, Profilu istòricu de sa tzitade de Aristanis, Casteddu, 1963;
P.F. Simbula, ''Aristanis capitale giudicale'', in Sa Provìntzia de Aristanis. S'ormina de s'istòria, a cura de F.C. Casula, Milanu, 1990;
F. Fois, Castelli de sa Sardigna medievale, a cura de B. Fois, Cinisello Balsamo, Amilcare Pitzos, 1992, pp. 115-127;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 176;
R. Curcuriga, ''Sas fortificatziones de su giùighe: in su medioevu Aristanis fiat in manera perfeta alliniada cun sos critèrios urbanìsticos de s'època'', in Sardigna Fieristica, 1995, sena pàginas.