In su tzentru istòricu de Aristanis, in su giassu de un'insediamentu tardoantico e bizantinu, est assetiada sa catedrale de Santa Maria Assunta, chi prospetta subra de unu piatza·las. Testimonias archeològicas de s'abitadu paleobizantino sunt istupadas in su sagrato de sa crèsia, ue sunt istadas agatados interros de su sèculu VII.
Segundu sa traditzione aporrida dae s'istòricu de su Chimbighentos Giovanni Francesco Fara, in su 1070 Orzocco I de Lacon-Zori trasferit sa capitale de su giuigadu de Arbaree dae Tharros a Aristanis. Dae su 1131 est de seguru documentada sa "ecclesia sanctae Mariae de Orestano", giai catedrale. S'impiantu romànicu si còllocat intre sa fine de su XI e su cumintzu de su sèculu XII. Est dàbile chi tenneret fundu trinavata, cun s'àbside a S/E e sos setos divisòrios costituidos dae oto colunnas cada, dae chi sunt sèighi sos truncos in màrmaru murru aias rimadu. In su primu trentennio de su sèculu XIII, cando fiat giùighe Marianu II de Lacon-Gunale, sa crèsia fiat istada in parte riedificata. S'artzipìscamu Torgotorio de Muru aiat cummissionadu su cobertura e sas ghennas de linna a maistru Placentinus, chi in su 1228 aiat firmadu sos picchiotti in brunzu.
Cara a sa metade de su sèculu XIV, a s'àula trinavata fiat istadu agiuntu una navada, cun bator capellas chi acostagiaiant, duas pro parte, su presbitèriu cuadrangulare. In sa capella narada "de su Remèdiu" o de su Santìssimu est collocada s'iscritzione funerària de Filippo Mameli, datada 1348, chi signat su tèrmine ante quem pro sa restruturatzione segundu modos gòticu-italianos.
Sas preocupantes cunditziones de sa crèsia aiant giutu in su Setighentos a una restruturatzione sua. A pustis de una deliberatzione de su Capìtulu arbaresu, cunvocadu dae su pìscamu Antonio Nin su 4 maju 1729, aiant cumintzadu sos traballos de demolitzione de sas betzas istruturas romànicas e gòticas. Sos traballos fiant istados afidados a su casteddàiu Salvatore Garrucciu, chi aiat progetadu, previo abbatimentu totale de su cumplessu, un'impiantu trinavato. Fiat istadu presentadu fintzas unu segundu progetu de s'ingenieri piemontesu Antonio Felice De Vincenti, chi previdiat un'àula mononavata. A pustis de una pariga de annos Garrucciu aiat mortu e sos traballos fiant istados afidados a s'aligheresu Giovanni Battista Ariety, chi aiat sighidu su segundu progetu, aorrende unas cantas istruturas de sa navada gòtica e su gai naradu Archivietto, a fundu cuadradu, realizadu intre su 1622 e su 1626 cun funtzione de capella presbiteriale, pro crèschere in sentidu longitudinale su coro gòticu. Issu costituit una de sas istruturas architetònicas prus significativas de su segundu Plateresco isolanu, in cale cunvivent in manera armoniosa su Classitzismu italianu e sa traditzione gòtica. In su 1745 sa crèsia fiat istada riconsacrata. In s'Otighentos fiant istados abertos sos duos cappelloni in sas testadas de sa navada.
Su fundu est in rughe latina, cun ampra navada ùnica bortada a carrada, subra de sa cale s'aberint tres capellas pro chirru; s'àbside est retangulare. A sa rugrada cun sa navada un'ampru tamburu otagonale sorregge sa cùpula iscumpassada dae una lanterna.
A s'esternu s'edifìtziu declarat sas vàrias subraponiduras de istiles, dèvidas a sos diversos acontzos. Oru·oru s. est su campanile a pranta poligonale, imbaradu subra de un'arta base. In su 1776, a pustis de sa ruina de sa bia de sa tzella campanaria, s'ingenieri piemontesu Francesco Daristo fiat artziadu sa zoccolatura esterna, aiat aferritadu sas monofore ogivali e aiat torradu a costrùere sa tzella campanaria e sa pitica cùpula "a chibudda".

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de sintèticas ischedas in sos volùmenes de sa collana "Istòria de s'arte in Sardigna" subra de s'architetura romànica (1993), tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu (1994), tardoseicentesca e purista (1992).

Bibliografia
V. Angius, boghe "Aristanis", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, XIII, Torinu, G. Maspero, 1845;
C. Maltesu, Arte in Sardigna de su V a su XVIII, Roma, De Luca, 1962;
R. Bonu, Aristanis in sa Crèsia majore e in sas crèsias suas, Casteddu, Fossataro, 1973;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su classitzismu purista. Nùgoro, Ilisso, 1992, ischedas 14, 25, 72;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 97;
F. Segni Pulvirenti - A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu. Nùgoro, Ilisso, 1994, ischeda 69;
A. Pillittu, Artzidiòtzesi de Aristanis, collana "Aiat pedidu e arte sacra in Sardigna", Casteddu, Zonza, 2003.