Nuragus, Pozzo sacru de Conos

Su monumentu est situadu in sa conca marnosa de Conos (m 275 s.l.m.), a sas pende·nos S de sa punta de Valenza, in sa regione istòrica de Part'e Alenza, intre sa Marmidda e su Sarcidanu. S'àrea est de rilevante interessu istòricu-archeològicu. In cùcuru a su montigru frorint sos restos de unu nuraghe e de s'insediamentu romanu e medievale de Valenza, cun sos rùderes de sa crèsia de Santa Maria 'e Alenza. In custa ùrtima fiat istadu atzapadu su miliario - oe pèrdidu - de Valentiniano I e Valente chi atestaiat traballos de restàuru de su caminu "Karalibus Ulbiam", de sa cale su tzentru rapresentaiat un'importante istatzione. A unos 280 m a SI de su tèmpiu a putzu s'agatat su nuraghe Santu Millanu.
Su tèmpiu a putzu de Conos, realizadu cun blocos de predamolina in òpera pseudoisodoma, sende chi privu de su vestìbulu, repitet su clàssicu ischema architetònicu de sos putzos nuràgicos.
Su monumentu est costituidu dae un'iscala discendente amparada dae unu passadissu (m 2,60 de longària) e de una càmera suterrànea chi custoit sa bena sorgiva. Su vanu iscala, de fundu e setzione a forma de trapètziu (sa larghesa colat dae m 1,00 a fior de terra a m 0,70 acanta sa càmera), cobertu in orìgine de lastrones dispostos a gradinata (longària muru mancu m 1,12; muru deretu m 1,14; artària resìdua a sa de chimbe istradeddas m 1,60), cumprendet 5 iscalinos (peso cm 25; pedata cm 26/21). Su paramentu muràriu de su vanu iscala est costituidu, comente a giai naradu, de contzas in òpera pseudoisodoma dispostos a filari regulares. Unos cantos blocos de marna e predamolina, situados in sa parte prus arta de su muru mancu, sunt angenos a s'impiantu originàriu. De sa càmera a "tholos", priva de sa cobertura, residuano oe chimbe filari de contzas in aggetto (cm 30 de artària mèdia) e s'aneddu de fundatzione. S'òpera murària de sa tzella est costituida dae bei contzas de preda niedda a coa. Subra de su pamentu de sa càmera, in su puntu ue si toddiat s'abba de sa bena sorgiva, est presente unu tuvu emisfèricu oe cuada dae su prenimentu.
Durante sos iscavos si fiat atzapadu unu bronzetto de don orante, cun longa gunnedda svasata e ampru manteddu, nòdidu comente a sa "matriarca in pregadoria".

Istòria de sos iscavos
Fiat istadu fossadu in su 1914 de Antonio Taramelli e Filippo Nissardi.

Bibliografia
A. Taramelli, "Pozzo votivu de edade preromanu, iscobertu in regione Conos o Santu Millanu", in Noas Iscavos, 1915, pp. 99-107;
G. Lilliu, "Tèmpios noos a putzu de sa Sardigna nuràgica", in Studios Sardi, XIV-XV, I, 1955-1957, p. 284;
C. Lilliu, "Nuragus - Nu. Loc. Conos (Santu Millanu, Valenza)", in Sos Sardos: sa Sardigna de su paleolìticu a s'edade romana, a cura de E. Anati, Milanu, Jaca Book, 1984;
G. Lilliu, Sa tziviltade de sos Sardos de su paleolìticu a s'edade de sos nuraghes, Torinu, Noa FIAS, 1988;
F. Carrada, "Documentos archeològicos de su territòriu de Nuragus", in S'eredade de su Sarcidanu e de sa Barbàgia de Seulu. Patrimòniu de connoschimentu e de vida, Casteddu, B&P, 2001, pp. 83-85.

Comente arribbare
Dae su tzentru de Nuragus, sighende sa signalètica, si protzedit longu una pista asfaltada chi ghenna a su putzu.