Pauli, Crèsia de Santu Ambrogio

Pauli s'agatat in su Campidanu de Casteddu, a unos 5 km a N/E de su cabulogu.
Sa parrochiale de Pauli, intitulada a Santu Ambrogio, apartenet a su grupu de sos edifìtzios riconducibili a su Tardogòticu catalanu in sa variante sarda sua.
In fundu s'edifìtziu presentat una navada ùnica subra de sa cale s'incrarant ses capellas pro ladu e una capella presbiteriale a fundu cuadradu prus istrinta de s'àula.
Su prospetu est caraterizadu dae sa fatzada a terminale cuspidato in sa cale s'aberit unu portale archiacuto sa cale triplice strombatura est dada dae colonnine iscumpassadas dae pseudo-capitellos tzilìndricos isculpidos; s'arcu a ses agudu est galu de prus incorniciato de unu chìgiu chi iscàrriga subra de peducci a decoradura fitomorfa. A s'in subra de su portale est un'oculo cun modanatura a trau. Particulare e ùnica in Sardigna est sa cunformatzione de sos contrafortes diagonales de fatzada, longu sas cales diretoras sunt istados realizados coronamentos merlati. Su campanile de su Otighentos a canna cuadrada s'allìniat a sa fatzada subra de sa s., a s'in subra de sa prima capella, oe tamponata.
A s'internu s'àula est coberta dae una bia a carrada truncada ritmata de chimbe arconi ogivali chi imbarant tràmite aiais paradu subra de sos contrafortes laterales. Sas capellas, affacciantisi subra de sa navada tràmite arcos a ses agudu, tenent cobertura a carrada in sostitutzione de sas originàrias bias a crusiera costolonata e ogrida; in època reghente sos setos muràrios intre una capella e s'àtera sunt istados abertos otenende gasi un'efetu de àula a tres navadas. Sa zona presbiteriale, prus bassa de sa navada, est coberta dae una bia istellare simpre.
Su fàbricu de sa crèsia, in antis ipotizada pro bia istilìstica duncas sustentada dae fontes documentàrias, torrat a artziare a sa segunda metade de su sèculu XVI: in una minuta notarile de su 1564 su decanu de sa catedrale de Casteddu e prebendato de Pauli de Pirri (nùmene istòricu de Pauli) don Geronimo Zapata, paris cun sos sìndigos de sa villa, lompiat a patos cun sos picapedrers (scalpellini) Gaspare, Pierotto, Giovanni Antonio Barrai (nòdida famìlia de picapedrers operadores in s'arcu de sa segunda metade de su '500 in su Meridione de s'Ìsula) e Giovanni Vacca de Casteddu pro su fàbricu de su "cap de altar" de sa crèsia parrochiale ancora de costruire. De unu àteru documentu de su 1615 s'imparat chi in cuddu annu fiat istada cummissionada su fràigu de sos duos muros a sos chirros de su prospetu, chi diant àere dèvidu tènnere comente a sa fatzada su terminale oritzontale e merlato. In su 1619 cumintzaiat sa fàbrica de su campanile, su cale derrota, acontèssidu intre s'ùrtima dècada de su de XVIII sèc. e sos primos duos de su XIX aiat cumportadu sa ricostrutzione de su prospetu in s'atuale forma a spioventi.
Sas capellas, gasi comente aiat acontèssidu in medas àteras crèsias de s'Ìsula, fiant istadas abertas in momentos sutzessivos: una, dedicada a sos Santos Cosma e Damiano, resurtat in fràigu in su 1569; duos, dedicadas de pare a pare a su Santìssimu Crocifisso e a Santa Barbara, sunt mentovadas in s'imbentàriu redatadu in su 1599 in ocasione de sa bìsita pastorale de s'artzipìscamu Lasso Sedeño; intro su 1607 fiat istada pesada sa capella dedicada a San Diego mentras pro sas chi abarrant capellas faghent a retènnere fraigadas intro sa de tres dècadas de su Seschentos, resurtende totus chi esistint pro como de sa bìsita de s'artzipìscamu Machin de su 1629.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de istùdiu aprofundidu in un'artìculu de Aldo Pillittu (1991).

Bibliografia
R. Serra, "Le parrochiales de Assèmini, Sestu e Settimo San Pedru. Nòdidas pro un'istòria de s'architetura tardogòtica in Sardigna", in Atos de su de XIII cungressos de istòria de s'architetura (Sardigna), I, Roma, 1966, pp. 225-243;
S. Agus, Pauli. Un'istòria sena istòria, Casteddu, Kalb, 1988;
M. Vincis, Una mirada a su passadu. Chircas istòricas subra de Pauli, Casteddu, Trois, 1989;
A. Pillittu, "Unu monumentu tardogòticu sardu: sa crèsia parrochiale de Santu Ambrogio in Pauli", in Studios Sardi, XXIX, 1990-91, pp. 405-425;
S. Agus, Arte e religione in Pauli, Partiolla, Gràfica de su Parteolla, 1996;
S. Mereu, "Pro un'istòria de su Tardogòticu in sa Sardigna meridionale: achirimentos noos e documentos de archìviu", in Studios Sardi, XXXI, 1994-98, pp. 451-486.