S'arte sarda in s'Itàlia unida

Retratu de Umbertu I - Giuseppe Sartorio (1854-1922 ca.). Foto de Giovanni Pintori, de Catàlogu BBCC RAS

Partinde dae sa metade de su sèculu XIX tenet cumintzu su lentu protzessu de fàbricu de un'arte bortat a espressare sas peculiaridades de sa cultura sarda a s'internu de s'Itàlia unida.

Nello iscortzo de s'Otighentos mancant in s'ìsula personalidades artìsticas de rilievu. Su mercadu locale est dominadu dae artistas e òperas de importatzione. In s'àmbitu de s'iscultura, tenent su campu unas cantas famìlias de marmorari carraresi o de unas àteras alas de sa penìsula, chi impiantano butega in Sardigna e sfornano alacremente istàtuas, bustos e monumentos pro su prus a destinatzione de su campusantu, pro Casteddu, Sassari e unos àteros tzentros isolanos. Si tratat de artistas in gènere modestos, alliniados cun su gustu mèdiu natzionale de timbru classitzista o verista, cun calicunu venatura romàntica.

Istupat subra de sas àteras s'ofitzina de su vercellese Giuseppe Sartorio (Boccioleto Valsesia 1854-1922), sa cale frenetica produtzione cugùgiat agiumai totu su territòriu isolanu. A Sartorio benit afidada a prus sa realizatzione de duos importantes monumentos tzelebrativos, a Igrèsias su de su parlamentare Quintino Sella, promotore de sa faina minerària in Sardigna (1885), a Sassari su de Vittorio Emanuele II (1892-99): episòdios, ambos, indicativos de s'isfortzu de sa cultura isolana de signalare in manera visiva s'intrada de sa Sardigna in sa tropa natzionale italiana.

A sa dislindada istòrica de s'ìsula si cuntzedet, nointames, su Monumentu a Eleonora de Arborea in s'omònima pratza de Aristanis, realizadu in su 1875-77 de Ulisse Càmbias e Mariano Falcini. Sa Sardigna at a èssere de su restu a su tzentru (mancari a s'internu de una curnisa tzelebrativa de su ruolu de domo Savoja) de su programa iconogràficu de sa decoradura a afriscu de sas salas consiliari de sos Palatzos provintziales de Sassari e de Casteddu, afidadas sa prima a su catanese Giuseppe Sciuti (1878-82) e sa segunda a su peruginu Domenico Bruscos (1893-96). Intre atemporali allegorias de su pòdere (Sa Sardigna chi custoit s'iscudu de sos Savoja, a Casteddu) e evocatziones de momentos èpicos de s'istòria locale ("Eleonora de Arborea promulgat sa Carta de Logu", de su Bruscos, e "S'intrada trìunfa·las de Giommaria Angioy a Sassari", de su Sciuti), si consumat s'ùrtimu aende·lu cumpresu significativu de su tentativu de su Otighentos de integratzione de s'ìsula in su cuadru natzionale.

Aggiornamento

23/6/2026 - 13:13