Gùspini, Crèsia de Santa Maria

Gùspini, in su Mèdiu Campidanu, est nòdida pro sa bighinàntzia a su padente Gentilis e a sa cava de predamolina a colunnas verticales, in prus de chi pro sa presèntzia de numerosos sitos archeològicos. Sa crèsia de Santa Maria s'agatat in sa parte arta de s'abitadu.
De sa fàbrica ascrivibile a su sèculu XII sa crèsia cunservat petzi sa fatzada de formas romànicas. S'àula est istada torrada a costrùere in su sèculu XVIII.
Segundu unos cantos istudiosos diat èssere apartenta a sos Cadderis de s'Òrdine de Malta, atestados a Gùspini in su sèculu XVI. Ulteriore indìtziu est dadu dae s'architrave de su portale laterale de sa fatzada, decoradu cun una rughe a oto puntas.
S'edifìtziu tenet oe tres navadas spartite de arcadas chi s'impostant subra de pilastros a fundu cuadradu, àbside semitzircolare orientada a E e cobertura de linna. Sa lughe intrat a s'internu dae monofore collocadas in sa parte arta de sa navada tzentrale gasi comente in sas navatelle laterales. In sa zona presbiteriale si cunservant una curnisa de imposta decorada e un'acquasantiera in pedra vulcànica ue s'annotat un'epigrafe in parte leggibile. Sa crèsia de Santa Maria de Malta custoit fintzas s'istàtua de linna de s'Assunta dormiente.
Sa fatzada de s'edifìtziu si presentat oe in parte risarcita in s'aspetu originale suo: a su tzentru s'aberit su portale sopraccigliato, iscumpassadu dae un'ampra ventana e de una sèrie de archetos chi sighint s'andamentu de sos spioventi. A s'in subra de custos s'agatant contzet cun allògios pro batzinos tzeràmicos.

Istòria de sos istùdios
Sa bibliografia essentziale subra de Gùspini e sa crèsia sua movet de sa boghe "Gùspini" de Vittorio Angius, in su "Ditzionàriu" de su Casalis (1841), sighida dae su contributu de Dionigi Scano (1907) e de s'istùdiu de Felice Cherchi Paba de su 1969. De su 1993 est s'ischeda insertada in su volùmene de Roberto Coroneo subra de s'architetura romànica in Sardigna, chi però rifletet sa situatzione in antis de sos restàuros, fatos in su 1997. Posca est essida una monografia dae su tìtulu "Santa Maria in Gùspini", cun descritzione agiornada de su monumentu.

Bibliografia
V. Angius, "Gùspini", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, VIII, Torinu, G. Maspero, 1841, pp. 299-308;
D. Scano, Istòria de s'arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Tàtari, Montorsi, 1907, p. 326;
F. Cherchi Paba, Villacidro e Gùspini, Tàtari, G. Fossataro, 1969;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, collana "Istòria de s'arte in Sardigna", Nùgoro, Ilisso, 1993, sch. 166;
Santa Maria in Gùspini, Aristanis, S'Alvure, 1999;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 83.