Dualchi, Protonuraghe Cubas

Su monumentu pesat subra de s'oru de s'altipiano chi dòminat sa badde subra de sa cale curret su riu Murtazzolu.
Su nuraghe, situadu in curtzesa de tres tumbas de gigantes e una fonte nuràgica, est un'edifìtziu a passadissos de fundu tzirculare (diam. m 12,65/13,05), provididu de duas intradas.
Sa turre (alt. m 5,50/3,53) est costruida cun pedras, sbozzate e de vàrias dimensiones, dispostas subra de filari irregulares.
S'intrada printzipale a, cuadrangulare (largh. m 1,00; alt. m 1,23) e serradu dae un'architrave privo de vanu de iscàrrigu, introduit in unu cùrtziu passadissu strombato (lungh. m 1,75; largh. m 1,00/1,50) subra de su cale s'aberit un'ampra nitza semiellittica (lungh. m 2,58; largh. m 1,20/1,30; alt. m 1,ISCO/1,8S) cun muros aggettanti e cobertura a piattabanda.
Subra de su muru mancu de su passadissu s'agatat s'intrada de su segundu passadissu chi s'isvilupat curvilineo in parallelu a su paramentu esternu (lungh. m 8,50; largh. m 1,00; alt. m 2,35).
Subra de su muru deretu de su passadissu printzipale s'aberint sas intradas de duos passadissos segundàrios: su primu est oe interrùmpidu dae sa derrota (lungh. m 2,00; largh. m 0,90; alt. m 2,10), mentras su segundu (lungh. m 4,50; largh. m 0,65/1,35) s'allargat e giughet, a dereta, in una pesada de vanu ellìticu (lungh. m 2,60; largh. m 0,50/0,95), pro posca sighire - aprighende a manca cara a sa segunda intrada - in unu tretu de passadissu (lungh. m 2,00; largh. m 0,60/0,90) interrùmpidu dae sas macerie.
S'intrada segundària, realizadu subra de su ladu sud-ovest, presentat lughe cuadrangulare (largh. m 1,10; alt. m 1,20 s.r.) serrada dae unu possente architrave, e ponet in unu passadissu retrostante chi s'interrumpet a pustis de m 1,35.
A fùrriu a s'edifìtziu, sunt visìbiles sos restos de s'estèndidu abitadu.

Istòria de sos istùdios
Su monumentu est signaladu finas dae s'Otighentos.

Bibliografia
V. Angius, in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su re de Sardigna, VI, Torinu, G. Maspero, 1840, p. 316;
A. De sa Marmora, Voyage en Sardaigne ou description statistique, phisique et politique de cette ile avec des recherches sur ses productions naturelles et ses antiquités, Paris, A. Bertrand, 1840, p. 103;
Ministeru de su Pùblicu Annestru. Elencu de sos edifìtzios monumentales, Roma, Tip. operaja romana cooperativa, 1922, p. 107;
A. Taramelli, "Fògiu 205, Capo Mannu; Fògiu 206, Macumere", in Editzione archeològica de sa carta de Itàlia a su 100.000, 8, Istitutu geogràficu militare, Firenze, 1935, p. 24;
A. Moravetti, "Subra de sos protonuraghi de su Màrghine-Planargia", in R.H. Tykot-T.K. Andrews, Sardinia in the Mediterranean: a footprint in the sea. Studies in Sardinian archaeology, Sheffield, Sheffield Academic Press, 1992, p. 186, fig. 2, II. 40;
A. Moravetti, Chircas archeològicas in su Màrghine-Planargia. Su Màrghine - Monumentos, Ala prima. Sassari, C. Delfino, 1998 (Sardigna archeològica. Studios e monumentos; 5), pp. 627-629;
A. Moravetti, Chircas archeològicas in su Màrghine-Planargia. Sa Planargia – Anàlisi e monumentos, Ala segunda. Sassari, C. Delfino, 2000 (Sardigna archeològica. Studios e monumentos; 5).

Comente arribbare
Lassare sa SS 131 a su bìviu pro Borore (km 135) tando svoltare subra de sa SP 33 e sighire pro belle 9 km finas a su bìviu de su caminu pro Silanos. Protzedire in custu ùrtima e, a pustis de 300 m, pigare a manca una stradina asfaltada. Aia cursadu 2,8 km e oltrepassato su Nuraghe Ponte, situadu subra de sa manca, a pustis de una curva s'arribbat a unu cantzellu (a manca). Lassare sa màchina e sighire a pees pro sos campos finas a su monumentu.