Casteddu, Crèsia de San Giagu

Sa crèsia de San Giagu s'erge cun su campanile suo in s'istòricu bighinadu de Villanova, de cale est parrochiale, acostagiada dae sos oratores de sas Ànimas e de sa Rughe. Su bighinadu si fiat formadu a sos pees de Castello, a pustis de chi custu ùrtimu fiat devènnidu, in su sèculu XIII, sa sede de su podere tzitadinu.
Sa crèsia de San Giagu cualìficat unu de sos ispàtzios urbanos prus ammajadores e tòddidos de su tzentru istòricu de Casteddu. Su primu mentovu documentàriu torrat a artziare a su 1346 e est cuntenta in sas Ordinatziones de sos Cussigeris de Castello de Casteddu.
Sa crèsia, parrochiale de su bighinadu de Villanova, fiat istada concruida intro su sèculu XV e si fiat impostu comente a unu de sos primos modellos de s'architetura gòticu-catalana in Sardigna, replicadu a sos cumintzos de su sèculu XVI in sas numerosas parrochiales campidanesas chi presentant sa matessi solutzione de su campanile acostagiadu e alliniadu a sa fatzada, in orìgine cuadrada e merlata.
Su campanile cunservat un'epigrafe chi nde tramandat sa cronologia de fàbrica, cumpresa intre su 1442 e su 1448. Sa fatzada gòticu-catalana fiat istada sostituida dae s'atuale, de formas neoclassice puristas, realizada in su sèculu XIX subra de progetu de Gaetano Cima.
S'àula mesurat unos 30 m. In s'ùnica ampra navada s'incrarant chimbe capellas pro ladu, agiuntas a s'impiantu originàriu. Sa zona presbiteriale est costituida dae una capilla mayor, cun bia istellare e gemmas pendule, fiancheggiata de duas capellas.
In fatzada, bator robustas colunnas neoclàssicas, cun truncu lisu e capitellos in istile corìntziu, reent unu grandu tìmpanu chi s'isvilupat subra de totu su frontone.
Adossadu a su prospetu frontale e impostadu subra de sa prima capella a s., s'erge pro unos 30 m de artària s'originale campanile a canna cuadrada. A su vertice, subra de sos bator chirros s'aberint finestroni ogivali.

Istòria de sos istùdios
Michele Pinna (1929) aporrit sa prima tzita de sa crèsia in unu documentu archivìsticu de su 1346. In pretzedèntzia Tommaso Casini (1905) e de sighida Renata Serra (1984) e Giancarlo Sorgia (1993) rilevant s'importu de s'epigrafe chi aporrit sa data de fàbricu de su campanile, intre sos annos 1442 e 1448. In su tempus s'edifìtziu aiat subidu plùrimas mudas, duncas si presentat de problemàtica datatzione. Francesca Segni Pulvirenti (1994) reconnoschet in su campanile sas caraterìsticas costrutivas de su sèculu XV, mentras sa fatzada progetada dae Gaetano Cima, comente a iscriet Salvatore Naitza (1992), tenet "lìnias de su classitzismu purista". Maria Cristina Cannas (1994) at individuadu caràteres gòticu-catalanos ispetzialmente a s'internu, in sas bias costolonate de sas capellas e in sa bia istellare de su presbitèriu.

Bibliografia
T. Casini, "Sas iscritziones sardas de su Medioevu", in Archìviu Istòricu Sardu, I, 1905, pp. 302-380;
M. Pinna, "Memòrias e documentos. Sas Ordinatziones de sos Cussigeris de su Casteddu de Casteddu de su sèculu XIV", in Archìviu Istòricu Sardu, XVII, 1929, pp. 64-65;
C. Maltesu, "Difidèntzia pro sas formas clàssicas", in Tuttitalia. Sardigna, Florèntzia, 1963, p. 114;
G. Olla Repetto, "Aia notadu sardos de su sèculu XV: Pietro Baster", in Studios istòricos e giurìdicos in onore de Antonio Fiat, Pàdua, 1963, pp. 282-284;
R. Serra, "Le parrochiales de Assèmini, Sestu e Settimo S. Pietro. Nòdidas pro un'istòria de s'architetura tardogòtica in Sardigna", in Atos de su de XIII Cungressos de Istòria de s'architetura. Sardigna, I, Roma, 1966, pp. 228-230;
R. Serra, "S'architetura sardu-catalana", in sos de I Catalanos in Sardigna, a cura de J. Carbonell-F. Manconi, Cinisello Balsamo, Silvana, 1984, pp. 134;
Maria Cristina Cannas, "Sa parrochiale de San Giagu de Villanova in Casteddu. Fatos costrutivos de su XV a su sèculu XVII", in Pre-àutos de su de XIV cungressos de istòria de sa Corona de Aragona, Tàtari, 1994, pp. 93-113;
F. Segni Pulvirenti - A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu. Nùgoro, Ilisso, 1994, ischeda 8.