Casteddu, Crèsia de su Santo Monte de Piedade

Situadu in s'antigu bighinadu de Castello, s'edifìtziu pesat in s'ispàtziu delimitadu dae sa bia Curtzas de Apellu, sos edifìtzios de su Cumplessu Mauritzianu e sa bia Santa Croce, chi si giunghet a sa piazzetta cara a sa crèsia tràmite iscalas.
Sa crèsia de su Santo Monte de Piedade costituit unu bell'esèmpiu de s'istile Plateresco (fusione de stilemi gòticos cun elementos de ispiratzione de su Rinaschimentu) chi si fiat isvilupadu intre sa fine de su sèculu XVI e su cumintzu de su XVII. Custa fusione de limbàgios, chi resurtat de sa simultànea presèntzia de sa traditzione catalana e de sos influssos bènnidos noos de sa penìsula italiana, est bene documentada dae unu congru nùmeru de òperas architetònicas (in prus de chi pitòricas) e costituit unu momentu artìsticu meda originale.
Su fundu est de ispiratzione gòticu-catalana: s'ùnica navada est cumposta dae duos campadas separadas de un'arcada trasversale a ses agudu e cugugiadas dae bias a crusiera costolonate e gemma pendula. Un'arcu triunfale separat s'àula de su presbitèriu a fundu cuadradu cun bia istellare. De ispiratzione clàssica sunt sos mutuli chi cursant s'arcu incastrato subra de su fundu de su presbitèriu, sos capitellos dòricos subra de sos cales imbarant sas nervaduras de sa bia, su coro, de sutzessivu fràigu, atacadu a su presbitèriu e cobertu dae cùpula otagonale sutaliniada, a s'imposta, de una curnisa, subra de s'esèmpiu de sa Capella de su Rosàriu in su San Domìnighe de Casteddu. De disinnu de su Rinaschimentu era fintzas sa capella dereta a fundu retangulare e furriada a carrada.
Sa fatzada, unu simpre muru, est caraterizada dae unu finestrone centinato a semichircu (abertu in su 800) e de unu portale architravato iscumpassadu dae un'arcu de iscarrigamentu a ses agudu.
Su fràigu de s'edifìtziu est ascrivibile a unu lasso de tempus cumprèndidu intre su de sete e sa de oto dècadas de su '500. Unu documentu de archìviu datadu 1571, relativu a su cumpretamentu de su cap de altar de sa crèsia, denuntzia s'istadu avantzadu de su fràigu. Sos capìtulos de su cuntratu de cummissione pretzisant, in prus, chi sos picapedres Gaspare e Pietro Barrai lu devent costruire in manera aguale a su de sa crèsia de Santa Lughia, de su 1539, fraigada in su matessi bighinadu. Ambos vanos presbiteriali, difatis, sunt cobertos cun bia istellare a liernes e tiercerons cun chimbe gemmas decoradas in su càmbaro e incorniciate de motivos fitomorfi.
Su Fara in sa sua "De corographia Sardiniae" (1580), ammentat s'edifìtziu comente a: "templum Pietatis, sodalitium Confraternitatis confalonis dictae".
In sas pàginas dedicadas a sa crèsia de su Santo Monte de Piedade, su canònicu Spano, aporrit su 1530 comente a data de creatzione de s'omònima confraternita, chi fiat istada cunfirmada in su 1551, annu in cale fiat istada agregada a s'Arciconfraternita de San Giovanni Battista decolladu overas de sa Misericòrdia de Roma. Sa confraternita fiat preposta a s'assistèntzia de sos cundennados e fiat sa prus antiga de Casteddu.
In su 1822 sa crèsia aiat acasagiadu su corpus de San Lucifero, agatadu in su 1766 in sas catacumbas romanas de Santa Agnese. Dae inoghe fiat istadu carradu in sa crèsia de San Giosepe in su 1866, annu in cale sa crèsia fiat istada trasformada e impreada a segunda sede de sa Corte de Assise.
longu tempus s'edifìtziu fiat devènnidu refettorio e dormitòriu de sa Pitica Domo de sa Provvidenza, fiat istadu finas depòsitu pro su servìtziu de nettezza urbana in prus de chi, in su 1969, palestra de su Tzentru Universitàriu. Como, a pustis de un'òtimu restàuru, est unu tzentru polivalente chi acasàgiat interessantes manifestatziones culturales.

Bibliografia
G. Spano, Guida de sa tzitade e dintorni de Casteddu, Casteddu, Timon 1861;
M. Fritos, R. Salinas, Sa crèsia de Santa Maria de su Monte in Casteddu, in "Bulletinu tècnicu de su Tzìrculu Culturale de sos Ingenieris e Architetos Sardi", 1959;
T. K. Kirova, F. Masala, M. Pintus, Casteddu Bighinados istòricos: Castello, Silvana Editoriale, Cinisello Balsamo, 1985;
F. Segni Pulvirenti, A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu, Ilisso, Nùgoro 1994;
S. Mereu, Pro un'istòria de su tardogòticu in sa Sardigna Meridionale: achirimentos noos e documentos de archìviu, bogadu dae "Studios Sardos" volùmene XXXI (1994-1998), Editziones De sa Torre, Casteddu, 1999.