Su Nuraxi ￃﾨ situadu subra de unu cùrtziu pranu marnoso, a sos pees de sa Giara de Gèsturi, in sa regione de sa Marmilla.
Su monumentu ammustrat un'impiantu planimètricu e architetònicu intre sos piￃﾹ istraordinàrios chi sa cultura nuràgica apat prodùidu. ￃﾈ istadu decraradu in su 1997 de s'UNESCO patrimoniu de s'umanitￃﾠ.
Sa fortilesa fiat istadu su caposaldo de unu sistema istratègicu de cale faghiant parte unos àteros nuraghes scaglionati longu las pende·nos de sa Giara, in un'àrea non priva de risursas naturales e in una positzione chi cunsentiat su controllu de s'importante bia de penetratzione chi de su Campidanu de Casteddu giughiat a s'internu de s'ìsula. Su cumplessu presentat vàrias fases costrutivas caraterizadas dae s'impreu de sa pedra locale: su basalto de sa Giara, chi prevalet in manera larga, e sa marna calcàrea.
Sa prima fase, de su Brunzu mèdiu avantzadu (fine XV sec. a.C.-cumintzos XIII sec. a.C.), aiat bidu sa creatzione de una turre tzentrale troncoconica (o mastio) inghiriada dae unu bastione.
Su mastio, oe svettato, realizadu in òpera poligonale, teniat unu diàmetru basa·las de belle m 12, tres pranos e unu terratzu, e s'isvilupaiat pro un'artària de belle m 19. S'intrada s'aberiat a S, sas càmeras fiant bortadas a "tholos". Su bastione fiat costituidu dae bator turres giuntas dae cortinas retilìneas. Sas turres teniant duos pranos e fiant dotadas de duos òrdines de feritoie. Mastio, cortinas e turres fiant coronados dae mensole chi sustentaiant ballatoi-piombatoi.
Unu cumplessu sistema de collegamentu verticale, chi impreaiat iscalas e coladòrgios inclinados intramurari, iscalas e pontes mòbiles pro sos atzessos sopraelevati, uniat sos pranos internet de su mastio e de sas turres, e sos spalti de sas cortinas, cun sas turres marginales, su mastio e sa corte interna. Custu teniat forma semiellittica e era atzessìbile fintzas de su pranu-terra a traessu de un'intrada chi s'aberiat in sa cortina de SI. Subra de sa matessi corte, dotadu de unu putzu de m 20 de abba sorgiva, s'incraraiant sos passadissos de intrada a sas càmeras inferioras de su mastio e de sas turres O, E, S, nonchￃﾩ s'ambulacro chi giughiat a sa càmera de sa turre N. Torrat a artziare a custa fase cronològica fintzas s'arretamentu de unu primitivu antemurale de chimbe turres.
In su Brunzu reghente (cumintzos XIII sec. a.C.-fine XII sec. a.C.), pro problemas istàticos causados dae su tzedimentu de su suportu marnoso, si fiat rèndidu netzessàriu rifasciare su bastione cun una possente camisa murària (m 3 de grussesa) chi ne occluse feritoie e intrada. Fiat bènnidu abertu una noa intrada sopraelevato in sa cortina de NE, mentras resones difensivas aiant giutu a s'arretamentu de unu piￃﾹ ampru antemurale de sete turres. A inghìriu a su monumentu aiant pesadu de sas cabannas. De custos pìgios acudint significativos repertos micenei (1210-1100 a.C).
S'aglomeradu de 200 cabannas, oe visìbile a E e a S de su fortilizio, a s'esternu e a s'internu de s'antemurale, si sviluppￃﾲ partinde dae su Brunzu finale (fine XII sec. a.C.-cumintzos IX sec. a.C.). Sunt de custu perìodu sa cabanna 135, chi at riveladu unu rituale de fundatzione; sa cabanna 80 (o "de su cussìgiu"), dotada de unu sedile tzirculare e nitzas a su muros, chi at torradu unu modellent de nuraghe e chi fiat cun probabilidade destinada a riuniones de sas valèntzias polìticas e religiosas.
Su bidditzolu si sviluppￃﾲ galu de prus in s'etￃﾠ de su Ferro (cumintzos IX sec. a.C.-cumintzos VII sec. a.C.), cun unu primitivu ma craru tentativu de ordinamentu urbanìsticu: aiant cumpartu viuzze, sistemas de canalizzazione de sas abbas e de fognatura, mentras sas domos, de su tipu "a corte" pluritzellulare, fiant bènnidos dotadas de un'atrio tzentrale, vanos radiales e a bortas unu putzu (aorados 11, 20, 42, 162). Ambientes cun sediles anulari e bacili a su tzentru fiant istados fortzis destinados a ritos connètidos cun su cultu de s'abba.
A sa fine de s'etￃﾠ de su Ferro su cumplessu fiat istadu in grandu ala distrutu. A longu disabitadu, fiat istadu torradu a impreare in etￃﾠ pùnica e romana (V sec. a.C.-III sec. d.C.) a fine insediativo, funeràriu e sacru. Si fiant tentos raras frecuentatziones fintzas in su V-VII sec. d.C.

Istòria de sos iscavos
Fiat istadu su primu intre sos nuraghes a èssere fossadu cun critèrios sientìficos, a òpera de Giovanni Lilliu, in sos annos chimbanta de su Noighentos. In sos annos otanta Giovanni Ugas effettuￃﾲ unas àteras iscumbatas stratigrafiche.

Bibliografia
G. Lilliu, "Su nuraghe de Barùmini e sa stratigrafia nuràgica", in Studios Sardi, XII-XIII, 1, 1955, pp. 137-469;
G. Lilliu-R. Curcuriga, Su Nuraxi de Barùmini, cannaca "Sardigna archeològica. Ghias e Itinerari", Sassari, Carlo Delfino, 2001;
V. Santoni, Su nuraghe Su Nuraxi de Barùmini, Casteddu, Soprintendenza Archeològica de Casteddu e Aristanis, 2001;
G. Lilliu, I nuraghes. Turres preistòricas de Sardigna, prefatzione de A. Moravetti. Nùgoro, Ilisso, 2005, pp. 109-111, 181-191, 254-257, 328-349, tavv. LVI-LXXVII;
E. Aia impreadu, Barùmini Su Nuraxi, cannaca "Mirabilia", Ministeru pro sos Benes e sas Attivitￃﾠ Culturales, 2006.

Comente arribbare
Longu sa SS 131, a pagos km de distàntzia de Seddori, unu cavalcavia permitet de si pònnere in s'illoidura chi porrida subra de sa SS 197, diretzione Bidda Mara. Si rugrant Bidda Mara e Is Pratzas e si lompet a Barùmini; de su tzentru de su paisu s'acumprida a s. subra de sa SP 44 in diretzione de Tuili. A unu km de distàntzia, s'àrea archeològica ￃﾨ deretu visìbile subra de s'oru mancu.