Su Romànicu initziale

Portu Turre, Basìlica de San Gavino, intrada printzipale. Foto de Marco Ceraglia, de Risursas digitales Sardigna IDV

Sos giùighes sunt sos locales rapresentantes de s'imperadore bizantinu, chi in su sèculu X s'emancipano e creant sos bator regnos indipendentes. Pro legitimare su pròpiu pòdere, tenent bisòngiu de unu chirru de torrare a nàrrere cun sas iscritziones gregas sa discendèntzia issoro de s'autoridade suprema de Costantinòpoli, de s'àteru de s'amparu papale contra sos poderes de Otzidente.
Pro custu, a pustis de s'iscisma de Oriente de su 1054, ponent in atu una polìtica de lassas de crèsias in favore de sos òrdines monàsticos benedetinos prus serentes a su pabadu. In su 1065 tenent logu sas primas lassas in favore de sos Cassinesi, cales sighint in su cursu de su XI e de su sèculu XII cuddas a sos Vittorini, a sos Camaldolesos, a sos Vallombrosani, a sos Cistercensi, chi costruint o ricostruiscono las aiat pedidu. In manera parallela est in atu unu grandu isfortzu de ristruturatzione de su tessutu eclesiàsticu diotzesanu, cun sa fàbrica de sas catedrales.
Sas legendas de fundatzione, lòmpidas a nois in sa redatzione de su sèculu XIII, faeddant de totu custu e tratenent memòria de fatos istòricos cuncretos, pro cantu trasfigurados dae sa legenda. A pustis de sa metade de su sèculu XI Comita giùighe de Torres, miracolosamente liberadu dae sa lebbra, pesat a acumprimentu votivu sa grandiosa basìlica de San Gavino de Portu Turre, serbende·si de maestranze pisanas. In su matessi tempus sa sorre Giorgia printzìpiat su fàbricu de su casteddu de Àldara e de sa capella palatina de Sennora Nostra de su Regnu, cunsagrada in su 1107.
A sos cumintzos de su sèculu XII su giùighe Costantinu e sa mugere Marcusa, non resessende a tènnere erederis, faghent votu de costruire a Saccargia unu monastèriu in onore de sa Vèrgine e de sa Santìssima Trinidade, chi resurtat intre sos possessos camaldolesos in su 1112 e est intre sos monumentos prus spettacolari e connotos de sa Sardigna romànica.
Ma Pisa no est s'ùnicu logu de provenièntzia de sas maestranze cales si devet sa prima fioritura de s'architetura romànica in Sardigna. Mutidos dae sos giùighes o de sos pìscamos, fiant arribbados fintzas costruidores lucchesi, sa cale arrastu est ladinu in sa crèsia de San Giuanne de Viddalba (sèculu XI). A sa sighida de sos Vittorini aiant lòmpidu a s'ìsula fintzas sos architetos chi aiant dadu a sas crèsias de San Saturnino de Casteddu o de Santu Efisio de Nora sas formas architetònicas tìpicas de su primu romànicu aende·si isvilupadu in s'ampru arcu mediterràneu de sa Catalugna a sa Proventza.
Pisanas restant comente si siat sas maestranze responsàbiles de sa màssima ala de sos mannos cantieri edilìtzios sardos intre sa metade de su XI e sa metade de su sèculu XII: ultres a San Gavino de Portu Turre e a Santa Maria de su Regnu de Àldara, assument ispetziale rilevàntzia sas catedrales de Santa Justa, San Simplicio de Terranoa e Santu Antiogu de Bisarcio, ultres a s'abbadia de Santa Maria de Bonàrcadu, cunsagrada intro su 1147.
Custa prima architetura romànica in Sardigna si caraterizat pro s'atrevimentu de sos progetos edilìtzios, isvilupados subra de grandu iscala dimensionale, pro sa seguridade e s'abilidade tècnica in sa fàbrica de su totu in pedra, pro su preferu acordadu a sa sobrietà istruturale e pro s'iscassa mira a sa decoradura.
Si tratat de autènticos capolavoros de arte, chi intratenent cun s'istòria e cun sa natura de s'ìsula unu raportu seculare, profundu e significativu, de cumprèndere appieno pro èssere in gradu de lu tutelare contra restàuros maldestri o unas àteras agressiones a banda de sa cuntemporaneidade.

Aggiornamento

28/11/2025 - 10:43