Medaus e furriadroxius

Tratalias, Medau Cisella - Foto da PNRR Architettura Rurale

Nàschidos pro presidiare sa terra e dominare sas risursas ìdricas, sos medaus sunt istados sèculos su coro butone de unu territòriu immensu e cumplessu, de semper ricu de risursas, terra de fundatziones e de innovatzione. Domos-fatoria sas cales formas essentziales sunt basadas subra sa ripetitzione de sa tzèlula edilìtzia elementare de bia in bia disposta a formare bassos muros a sicu, addopiada in profundidade e larghesa a costituire cortes rurales, ispàtzios semiabertos de traballu collegados in una commistione assoluta intre funtziones abitativas e produtivas. A s'ispissu fundados dae pastores transumanti bènnidos de sos montes, custas architeturas rapresentant sa totale adesione de s'òmine a su paisàgiu, costruidas impreende sos materiales chi sa terra oferiat.

De sa desolatzione a sa ricolonizzazione: sas orìgines de s'habitat ispartu
A pustis de sa crisi insediativa de su sèculu XIV, chi teniat belle azzerato sos tzentros abitados, su Surcis est abarradu sèculos unu “bòidu de bidditzolos”. Comente evidentziadu dae su geògrafu frantzesu Maurice Sas Lannou, s'istòria insediativa de sa Sardigna est istada dominada dae sa chirca de sa seguridade e de su controllu de su territòriu:

«Su pessamentu essentziale in s'istòria de sa Sardigna, sa chi in particulare at tentu un'influèntzia detzisiva subra de s'istrutura de s'habitat rurale est istada, duncas, su pessamentu de sa seguridade. Est durante su XV e su sèculu XVI chi sas regiones perifèricas de sa Sardigna aiant connotu su màssimu de desolatzione. Fintzas su Surcis est desertu: su grussu burgu de Igrèsias e sos bidditzolos de sa parte acontzada de su Cixerri sunt sos tzentros serentes prus populados».

Partinde dae su Setighentos, sa ricolonizzazione de su Surcis est torrada a mòvere etotu de custos habitat rurales aia ispèrdidu, ispinta dae s'isfrutamentu de sos ispàtzios lassados lìberos in sas regiones perifèricas, de sas cunditziones de misèria interna e de sa chirca de unu modellu econòmicu autònomu fundadu subra de sa tzèlula familiare imbetzes chi subra de sa comunidade traditzionale. S'istòria de custu isperdìtziu si cunfigurat comente a unu riscatu sotzioculturale in cale su solu puntu de riferimentu fiat su paisàgiu in tundu.

Castas insediative: Medaus, Furriadroxius e Boddeus
S'organizatzione de s'ispàtziu rurale sulcitano s'articulat in diferentes modellos abitativos presos a s'apentu produtivu e a sa crèschida progressiva de sos nùcleos:

Medaus: Piticos nùcleos autosufitzientes de 5-6 tzèlulas edilìtzias a apentu prevalentemente pastorale e de tipu bifamiliare chi, in su tempus, sunt crèschidos finas a devènnere burgos, acasagende a bortas fintzas servìtzios essentziales comente a sas iscolas elementares (oe dismesse a càusa de su spopolamento). Su tèrmine derivat de su sardu madàu, collegadu a s'ovile e a su ricòveru de su bestiàmene, e a s'ispissu pigaiat su nùmene de sa famìlia fundadora.

Furriadroxius: Insediamentos monofamiliari istàbiles a apentu massaju e agrìcula, basados subra tzèlulas autònomas a forte raighinadas in sa gestione direta de su fundu.

Sos Boddeus: In su cursu de s'Otighentos, sa tendèntzia de sas famìlias residentes in sos medaus a s'agregare a fùrriu a sas antigas crèsias rurales at dadu vida in manera progressiva a sos nùcleos amministrativos nòdidos a s'època comente a boddeus.

Morfologia e autosufficienza de s'architetura ispontànea
Su printzìpiu ispiradore de su medau torrat a sètzere in su modellu de su nùcleu autosufitziente, collocadu a distàntzia de sos àteros a bandas de cada economia de ispàtziu formale. Sa seberada insediativa non produet mai un'habitat cumpatu, ma perlongat s'isperdìtziu in una forma de "sfrangiamento" de su tzentru chi s'allargat sena mai pèrdere sa dimensione pròpia reticolare.

S'architetura naschet de bisòngios mìnimos de subravivèntzia a s'internu de sos raportos familiares, rifuggendo sas règulas tèteras de sos fràigos de tipu urbanu. Sos medaus de su Surcis dimustrant s'istraordinària capatzidade de costituire unu sistema locale in cale non si produent in manera simpre benes e servìtzios, ma si riproduit sa comunidade matessi, a traessu de un'idea architetònica chi esaltat sa crèschida econòmica e sotziale ligada a su paisàgiu agràriu e pastorale.

Aggiornamento

10/9/2026 - 11:31