Sa molitura

In antis de sa difusione de una fita rete de mulinos pùblicos elètricos, acontèssida intre sas duas gherras mundiales, duas fiant in sustàntzia sos sistemas impreados pro sa molitura de sos laores: la molat asinaria, variante de sa molat romana antiga, presente in totu s'Ìsula a livellu domèsticu, ma mescamente in sas zonas de su Meridione, e sos mulinos a abba

Las molat asinaria (ischit molat), su cale impreu at manifestadu in Sardigna un'insistèntzia tenace pro resones de òrdine sotzioeconòmicu, como adorna giardinos e cortes urbanas, e a s'ispissu est posta in mustra in sos museos etnogràficos de sa Sardigna, aende achiridu su status de sìmbulu de su passadu massaju, ogetu de afetzione e poderosu sìmbulu de sa memòria culturale.

Issa presentat in totu s'Ìsula caraterìsticas pèrperes. Sos solos elementos variàbiles sunt sos materiales de realizatzione e, in medida minore, sas dimensiones. Sos palmenti fiant costruidos in pedra vulcànica (predamolina, tufu, trachite), mentras su cuntenidore de regorta era in generale in pedra o linna e dotadu de isportellu chi cunsentiat sa bogadura de su mòlidu. Sa tramoggia, in linna o in pàgia e giuncu, fiat tenta sessada de traes, piticas assos e cordicelle a sa bòveda o a unu muru; opuru fiat sustentada dae unu telaietto autònomu.

Nointames sa sua arcaicità e aparente simplesa, la molat asinaria fiat in gradu, gràtzias a sas caraterìsticas tècnicas suas, de prodùere farinas àutas a sa cunfetzione de panes in manera estètica rafinados, comente a sos de impreu tzerimoniale. Sos palmenti fiant ambos scanalati; intre sa tramoggia e la molet fiat in generale collocadu unu piticu reguladore de sa calada de sos trigos, fatu in linna, ortigu o còrgiu, cun sa possibilidade de modificare e regulare sa finezza de su mòlidu, atzelerende o rallentende sa lestresa de scorrimento de sos trigos matessi.

Su postu de sa molat in sa domo non fiat mai casuale. In unu localino apòsitu in sa corte, in un'àngulu de su loggiato o de sa coghina, a segunda de sa casta abitativa e de sa cunditzione sotziale, sa collocatzione de sa molat deviat cunsentire de intèndere su caraterìsticu abbolotu de sas pedras chi giraiant a bòidu, a su fine de compidare e animare su poleddu (subra de molente – sos), in manera apòsita addestradu, chi l'atzionaiat. Nointames sa pagu poderosa fonte de energia, la molat asinaria podiat satisfàghere sos bisòngios de prus famìlias, ligados dae raportos de parentiu, de vicinato o de amighèntzia.

Sos mulinos idràulicos fiant, imbetzes, impiantos pùblicos, situados pro su prus in piticas baddes coltivadas e abbadas, gràtzias a sas òperas de canalizzazione netzessàrias pro su funtzionamentu de s'impiantu matessi. Aorados o a ischierat, issos fiant a s'ispissu assotziados a sas gualchiere pro sa follatura de s'orbace e a lavatoi acontzados dae tettoie. Cuddos de sos mulinos fiant, duncas, logos, comente a aterue in Europa, in manera crispa antropizzati, oe pro su prus desertos e rinselvatichiti. ll tipu de mulinu a abba prus fitiana in Sardigna est cuddu a roda orizontale, prus simpre e arcàicu, prus pagu produtivu, ma in manera majore adatadu a s'ambiente respetu a su prus nòdidu mulinu a roda verticale.

A sa fine de s'Otighentos, in sas tzitades e in sos grussos burgos, aiant cumintzadu a pesare sos mulinos a papore, sostituidos intre sas duas gherras mundiales de sos mulinos elètricos chi si fiant difùndidos capillarmente fintzas in sos sartos. Peristantu andaiant madurende cambiamentos bene prus profundos. Sa grandu indùstria molinologica e sos forros pùblicos, intre sos annos Chimbanta e sos Sessanta, aiant sutràidu in màssima parte su setore de trasformatzione de sos laores a s'àmbitu locale e familiare. In manera cuntemporànea a sa faina de sas ùrtimas mola asinarie fiat bènnidu prus pagu fintzas s'esertzitada de sa rete de sos piticos mulinos rurales elètricos.

Aggiornamento

22/6/2024 - 15:50