Sassari, Catedrale de San Nicola

Sa catedrale, a su suo internu, acasàgiat su Museu diotzesanu.
Sos continos interventos de ristruturatzione e amodernamentu chi si sunt susseguiti in su cursu de sos sèculos subra de sa crèsia majore de San Nicola non tenent giovato a sa coerèntzia istruturale e istilìstica de s'edifìtziu ma l'ant rèndidu, comente si siat, unu pregevole esèmpiu de palinsesto architetònicu in cale non mancant solutziones originales.
Est un'antigu registru monàsticu, su "Condaghe de S. Pietro de Silki", a nche frunire su primu riferimentu documentàriu. In un'atu de su 1135, difatis, si faeddat de sa crèsia "Sancti Nicolai de Tathari". Nudda b'at cròmpidu de custas antigas istruturas, chi torrant a artziare a su sèculu XII. A su sèculu XIII apartenent sos bator òrdines superstiti de sa turre campanaria chi, in su 1756, fiat istadu sopraelevata cun unu corpus otagonale concruidu dae unu cupolino.
Intre su 1480 e su 1505 - annu de cunsacratzione de s'altare majore - sa catedrale, de sighida a su trasferimentu de sa sede obispale de Torres a Sassari (1441) puru de s'espansione demogràfica de sa tzitade, benit riedificata e creschida segundu sos cànones de s'architetura gòtica de àrea catalana e valentziana; a navada ùnica cun capellas laterales e àbside cuadrada. A sa rugrada cun sa navada fiat bènnidu cugugiada dae una cùpula emisfèrica.
Ampros interventos de ristruturatzione - intre cale su de su 1681 afidadu a Balthasar Romero - fiant istados aviados durante su Seschentos finas a sos primos deghènnios de su sèculu sutzessivu: in sa navada e in sas capellas laterales si fiant sostituidos sas bias a crusiera costolonata cun sas bias a carrada, fiat bènnidu aberta s'àbside semitzircolare, si fiant afortidos sos costàgios e, mescamente, si fiat intervènnidu subra de sa fatzada gòtica chi, a càusa de rilevantes problemas istruturales, fiat bènnidu aterrada paris cun sa campada a issa prus imbeniente. Pro cuntrastare sas ispintas de sas bias fiat bènnidu pesadu unu cumplessu organismu porticato a tres fornici cugugiadu dae bias istellares, iscumpassadu dae unu segundu òrdine e de unu fastigio curvilineo.
Sa fatzada est partzida in tres òrdines: su primu est costituidu dae unu pòrticu a tres fornici; subra de custu ambiente, cugugiadu dae voltine a crusiera costolonata e ogrida a sa manera catalana, s'incrarat su portale de intrada a sa crèsia, abertu in sa fatzada bera e pròpia. Su segundu òrdine resurtat, de unu puntu de bista figurativu, su prus pregnante. Subra de sos tres ispigros muràrios s'aberint tres nitzas diferentes intre issas pro sagoma ma totus sopraccigliate, intro cales istant sas istàtuas de sos Santos màrtires turritanos Gavino, Proto e Gianuario. S'ùrtimu òrdine est costituidu dae s'ampru frontone racchiuso de una larga, sagomata e ricamada curnisa chi nde sighit s'andamentu a lucerna. S'ùnica nitza acasàgiat inoghe su bultu de San Nicola de Bari, patronu de Sassari. A su sommu de su fastigio, a modu de serraglia e belle a sigillu de sa noa fatzada, istat sa figura de su Padreterno.
In su 1690 fiat bènnidu pesadu su nou altare majore e in su cursu de su XVIII e sèculu XIX si fiant agiuntos numerosos unos àteros arredos plàsticos e pitòricos.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de sintèticas ischedas in sos volùmenes de sa cannaca "Istòria de s'arte in Sardigna" subra de s'architetura romànica (1993), tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu (1994), tardoseicentesca e purista (1992).

Bibliografia
V. Mòvida, Dae su Gòticu a su Barocu in Sardigna, Sassari, 1982;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su classitzismu purista. Nùgoro, Ilisso, 1992, ischeda 7;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300. Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 111;
F. Segni Pulvirenti - A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu. Nùgoro, Ilisso, 1994, ischeda 26.