Su cumplessu termale de Fordongianus, costituidu dae duos distintos istabilimentos, pesat subra de sa riba manca de su riu Tirsu, in s'artu Aristanesu.
Su cumplessu termale, intre sos prus importantes de sa Sardigna, gravita in su giassu urbanu de "Forum Traiani" (de cale su nùmene Fordongianus). S'istadu, de fundatzione tardorepubblicana, fiat istadu costituidu dae Trajanu comente a tzentru de mercadu intre sas comunidades de s'internu e sas populatziones romanizadas de s'ala de intro de su golfu de Aristanis. Intro su cumintzu de su de IV sèc. p.C. fiat istadu cun probabilidade artziadu a su rangu de "municipium".
Sas termas, sas antigas "Aquae Ypsitanae", si disponent subra de vàrios livellos e sunt cumpostas dae duos istabilimentos: su primu, a N, de su de I sèc. p.C.; su segundu, a S, de su de III sèc. p.C.
Su primu istabilimentu isfrutaiat sas abbas chi ancora oe sgorgano a sa temperadura de 54 °C de su pìgiu alluvionale soprastante su bancu vulcànicu. Sas abbas fiant istadas loradas mediante unu muru in òpera cementizia cun dòpiu paramentu in blocos squadrati de vulcanite, a s'ispissu m 3,5, chi fungeva fintzas de àrgine a sas prenas de su Tirsu.
S'istrutura originària de s'istabilimentu deviat èssere in "opus quadratum", est a nàrrere in grussos blocos dae pedra squadrati; de sighida aiat subidu vàrios rimanìgiamentos. A su tzentru de s'istabilimentu s'agatat sa "natatio", un'ampra piscina retangulare (m 13 x 6,5; profundidade m 1,5) pro balneatziones lenas (s'abba caente termale beniat stemperata addughende abba frita dae serbatojos situados a monte). Sa piscina fiat coberta cun bia a carrada. Sos lados S e N fiant a su cumintzu porticati; resìdua su pòrticu S cun pilastros a setzione cuadrada in blocos de vulcanite e furriada a carrada in òpera cementizia afortida dae aneddos de blocos vulcànicos cuneati. Lucernai cuadrados nd'asseguraiant s'illuminatzione. Subra de su chirru N de sa "natatio" fiant istadas realizadas tres bartzas cuadrangulares, mentras subra de su ladu E est presente un'edifìtziu retangulare cun nitzas subra de sos chirros longos; una de custas at torradu un'altare cunsagradu a sas ninfas de Servato, libertu de s'imperadore e procuradore de sas minas e de sos latifondos imperiales, pro su sanamentu de Quinto Bebio Modesto, guvernadore de sa Sardigna a curtzu a sos imperadores Caracalla e Geta (211-212 p.C.).
Su segundu istabilimentu, a S, òcupat un'àrea retangulare (m 30 x 12) sas cales istruturas in "opus quadratum" sunt cun probabilidade una parte achirida de su primu istabilimentu. Realizadu in "opus vittatum mixtum", teniat verosimilmente s'intrada originària prospettante subra de sa pratza lastricada a S. De s'intrada s'atzediat a su spogliatoio ("apodyterium"), a su "frigidarium" (ambiente retangulare cun duas bartzas), a su "tepidarium" (ambiente retangulare), e a su "calidarium" (ambiente cun vascone retangulare). A su contràriu de su primu, su riscaldamentu de sas abbas de su segundu istabilimentu fiat artifitziale. Sa provvista de s'abba fiat assegurada, pro mèdiu de un'efitziente rete de canalizzazione, de unu sistema de putzos e cisterne in parte alimentadas dae s'acuedutu romanu.
Sa giuntura intre sos duos istabilimentos fiat assegurada dae una scalinata chi s'incraraiat subra de su pòrticu de sa "natatio".
Sa pratza retrostante, lastricadu in vulcanite, tenet forma a forma de trapètziu (m 25 x 30 x 25). Subra de su chirru orientale prospetta un'edifìtziu a "L", in "opus vittatum mixtum", cun chimbe vanos e duos ambientes retangulares; unu de custos est afriscadu cun motivos a candelabri e anturzos, datàbiles a su 200 p.C. S'edifìtziu diat pòdere èssere unu "hospitium" ligadu a sos ambientes termales.

Istòria de sos iscavos
Su primu a inditare s'ubicazione de sas "Aquae Ypsitanae" e de "Forum Traiani" in su territòriu de s'atuale Fordongianus fiat istadu s'istòricu Giuseppe Manno (1825). Sos primos iscavos archeològicos aiant tentu logu intre su 1899 e su 1902, e fiant istados giutos dae su Règiu Cummissàriu de su Musei e Iscavos de Antighidade in Sardigna. Partinde dae su 1969 sa Soprintendenza pro sos Benes Archeològicos de sas Provìntzias de Casteddu e Aristanis at torradu a leare sas iscumbatas sistemàticas in su giassu.

Bibliografia 
R. Curcuriga, Fordongianus. Tàtari, C. Delfino, 1986 (Sardigna archeològica. Ghias e itinerari; 4);
P. Meloni, Sa Sardigna romana, Tàtari, Chiarella,1990;
S. Angiolillo, S'arte de sa Sardigna romana, Milanu, Jaca Book, 1998;
R. Curcuriga, Biàgiu in s'archeologia de sa provìntzia de Aristanis, Aristanis, E.P.T. Aristanis, 2004;
A. Mastinu, Sa Sardigna antiga, Nùgoro, Su Maestrale, Nùgoro, 2005.