Sos restos de s'antigu anfiteatru sunt situados in sa pitica badde in localitￃﾠ Appezzau, racchiusa intre sos rilievos de Montigu a Est e de Iscalleddu a Ovest, a Sud Ovest de s'antigu abitadu romanu, costeggiati de sa bia Pietro Pippia e de su tratzadu de sa SS 388 de su Tirso e de su Mandrolisai.
S'antigu anfiteatru romanu pesaiat in àrea suburbana respetu a s'antigu tzentru abitadu de Forum Traiani: petzi a s'època de Giustinianu resurtaiat inserradu a s'internu de s'àrea urbana. Fiat istadu cuntzepidu de dimensiones modestas respetu a sos grandiosos edifìtzios pro ispetàculos gladiadores de s'antigu mundu romanu, fortzis fintzas a càusa de s'esiguo ispàtziu chi sos declivi de sos duos rilievos de Montigu a Est e de Iscalleddu a Ovest risparmiaiant a sa badde.
Sa sua ubicazione ricalcat in manera perfeta sa filosofia costrutiva de sa mentalitￃﾠ romana antiga: si prediligevano ampros ispàtzios suburbanos o addiritura urbanos affinchￃﾩ sos architecti e sos structores poderent cuntzepire edifìtzios grandiosos, in particulare pro su tipu "ￃﾠ structure pleine" (comente fiat istadu su de Forum Traiani a su mancu in sa sua in antis fase) e dare isfogu a tècnicas costrutivas de ampru respiru; sos anfiteatros deviant pesare, in prus, in prossimitￃﾠ de una bia de atzessu a su fine de cuntènnere sos iscussertos e tènnere bias de fua in casu de situatziones emergenziali, dèvidas fintzas a sa presèntzia de animales perigulosos.
Sos iscavos archeològicos fatos in su 1996 e posca in su 2008 ant interessadu #unu_num bator tres de s'anfiteatru, chi ruent in s'àrea de proprietￃﾠ comunale: a pustis de sas iscumbatas esecutadas, ￃﾨ istada evidentziada sa planimetria e duas fases costrutivas distintas, nonchￃﾩ s'impiantu de unu sutzessivu coemeterium altomedievale realizadu siat in s'internu chi a s'esternu de s'edifìtziu su cale, a s'època, ghetaiat in una cunditzione de abbandonu e disusu.
Sa prima fase costrutiva at bidu sa realizatzione de duos terrapieni curvilinei contrapostos, orientados in diretzione NNO/SSE, torrados a mòvere in setos radiales missos in òpera cun blocos litici irregulares, cementati cun malta dae ludu: su terrapieno orientale s'imbarat a su pendio de sa punta de Montigu, mentras cuddu otzidentale sighit su declivio de su rilievu de Iscalleddu.
S'ala esterna de sos duos terrapieni fiat rivestida dae unu paramentu muràriu costituidu dae pilastros, formados dae bator blocos squadrati, postos in òpera a sicu, pro una larghesa mèdia de m. 1,30 e una grussesa de m. 1,35 chi s'alternant a specchiature in opus caementicium cun paramentu esternu in opus vittatum, in tufelli de trachite murra, cun una longària mèdia de m. 1,23 m e grussesa de m. 1,35.
S'arena de s'anfiteatru ￃﾨ delimitada dae su muru de su pòdiu chi oe resìdua realizada in opus quadratum de blocos de trachite murra, dispostos a filari, chi si perlongant, in su setore nord-nord-ovest a definire s'intrada printzipale de s'anfiteatru.
A s'istadu atuale ￃﾨ abarradu un'ùnicu maenianum verosimilmente de ricondurre a sa prima fase edilìtzia de s'istrutura, cun larghesa de m. 5,80, torradu a mòvere in belle ses òrdines de gradus e unu petzi vomitorium individuadu in su setore nord-otzidentale de sa cavea.
Benchￃﾩ mancas sa documentatzione relativa a un'acumprida iscumbata archeològica de su setore meridionale, chi torrat a rùere a su presente in àrea privada destinada a attivitￃﾠ artesanales, ￃﾨ possìbile afirmare chi sos atzessos a s'arena fiant dispostos longu s'asse majore: la giughet triumphalis (m. 5,10 x m. 3,23), de cale moviat sa professone inaugurale, abbolotu a Aquae Ypsitanae, ￃﾨ istada realizada in opus quadratum e verosimilmente fiat dotada de un'arcu.
S'anfiteatru in sa sua in antis fase chi, segundu sos istudiosos, ￃﾨ de collocare in Etￃﾠ Traianea (117-138 d.C), podiat cuntènnere unos duamìgia ispetadores.
Cando, in Etￃﾠ Severiana (193-211 d.C), Forum Traiani aiat otentu su rangu de civitas, fiat istadu interessada dae un'imponente atzione de monumentalizzazione urbana (realizatzione de sas termas e de unos àteros edifìtzios pùblicos, de s'acuedutu) e, verosimilmente in custa fase de ornatus civitatis, si devet collocare s'ampliamentu de s'anfiteatru, chi aiat bidu unu prepotente impreu de s'opus caementicium, de s'opus vittatum e de sas arcadas, tècnicas chi sos architecti e structores romanos, peritos in s'arte issoro, aiant postu in òpera fintzas in sas termas e in s'acuedutu: in custa època, lu rinnovadu interessu pro sos munera gladiatorum e pro sas venationes fiat istadu sa càusa printzipale de su pesare de sos anfiteatros in Sardigna (Karales, Silci, Tharros, Nora) in prus de chi sa crèschida demogràfica comente a s'in casu de Forum Traiani.
S'anfiteatru, cosￃﾬ creschidu, podiat cuntènnere piￃﾹ de tres mìgia ispetadores.
S'edifìtziu aiat rùidu posca a disusu e fiat devènnidu cava pro sa bogadura de materiales de fàbricu torrados a impreare aterue. Sos iscavos giutos in su 2008 ant riveladu sa presèntzia de unu sepolcreto de Etￃﾠ Altomedievale siat in s'internu de sa cavea, siat in sas lestras adiacenze de sa ghenna triumphalis: sa documentatzione materiale achirida in sede de iscumbata archeològica at riveladu sa presèntzia de asciugàrios fùnebres riconducibili a inumazioni pro su piￃﾹ triuladas e in giacitura segundària, in prevalèntzia ogetos de sa bestimenta e de s'echipagiamentu personale de sos defuntos chi cunsentint de datare su cuntestu funeràriu a su prenu sèculu VIII d.C.

Istòria de sos iscavos
Sa prima noa de s'esistèntzia de un'edifìtziu pro ispetàculos a Forum Traiani ￃﾨ data in su 1906 de Francesco Zedda in su volùmene suo e fiat istadu posca ogetu de istùdios de prospezione de superfìtzie.
A pustis de s'achirimentu in su 1996 de s'àrea a su patrimoniu de su Comunu de Fordongianus, a etzetzione de una portzione in su setore sud-otzidentale (impreada tando e ancora oe a zona artesanale de proprietￃﾠ privada), in su matessi annu sa Soprintendenza de Casteddu e Aristanis effettuￃﾲ unu primu iscavu archeològicu a cura de Ginetto Bacco e Paolo Benito Serra. Su giassu de s'anfiteatru, nointames, ￃﾨ istadu interessadu dae un'interventu de iscavu archeològicu stratigrafico e sistemàticu petzi intre sos meses de freàrgiu e cabudanni 2008, a cura de sa Soprintendenza archeològica de sa Sardigna in collaboratzione cun s'Universitￃﾠ de sos Istùdios de Sassari, su Comunu de Fordongianus e sa Casa Circondariale de Aristanis.

Bibliografia
G. Bacco, T. Ganga, C. Oppo, P. B. Serra, M. Vaca, R. Marcello Zanella, R. Curcuriga, Structores amphitheatri. A propòsitu de s'anfiteatru de Forum Traiani (Sardinia), in "S'Àfrica Rumana" XVIII, Roma 2010, pp. 1371-1459. eprints.uniss.it/9127/1/Àfrica_romana_18_vol_2.pdf
R. Ghiotto, S'architetura romana in sas cittￃﾠ de sa Sardigna, Roma 2004, pp. 81-96.
R. Curcuriga, Fordongianus. Sassari, C. Delfino, 1986 (Sardigna archeològica. Ghias e itinerari; 4);
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, 1953, pp. 14-15; 33; 56-8; 67; 113;
A. Zedda, Forum Trajani, Casteddu, 1906;
A. Taramelli, Fordongianus. Antigas termas de Forum Trajani, NS, 1903, pp. 469-492;
G. Spano, Descritzione de Forum Trajani, BAS, VI, 1860, pp. 161-70;

Comente arribbare
Dae Aristanis si cursat sa SP 55 pro Silￃﾬ e si sighit subra de sa SS 388 in diretzione de Simaghis e Ollasta. Si sighit finas a Fordongianus. De su paisu pigare sa bia Pietro Pippia finas a cròmpere s'anfiteatru, visìbile de su pranu caminu, subra de sa manca.