Cùllieri, Crèsia de sa Madonna de su Nie

Sa Basìlica s'erge subra de s'ala prus arta de s'abitadu, subra de sa punta Bardosu, in positzione in manera istraordinària panoràmica.
Sa traditzione locale tramandat chi, in unu momentu non pretzisadu de su sèculu XIII, su fàbricu de sa crèsia siat istada determinada dae tzircustàntzias prodigiosas, principiate cun s'acatamentu de un'istàtua de sa Madonna cun su Pipiu subra de sa serente marina de Pittinuri. Perunu indìtziu de una prima fundatzione medievale permanentat nointames in sas atuales istruturas de s'edifìtziu, chi de su 1919 bantat su tìtulu de Basìlica Rumana Minore. Epuru si tenet rastru documentàriu de s'esistèntzia de sa crèsia giai in su sèculu XV, s'est in connoschimentu de mannos meda traballos de restàuru a sa fine de su sèculu XVII e de unu nou interventu in sa segunda metade de su Setighentos, cales si devet sa trasformatzione de sos internos, cunformados a su prus sòbriu barocchetto piemontesu.
Su tèmpiu est istruturadu a àula mononavata, cun bia a carrada lunettata, partzida in bator campadas dae sottarchi cun ghiere a cassetone e decoraduras a rosette subra de fundu oro.
Subra de sa navada s'aberint oto capellas (bator pro ladu), fintzas issas bortades a carrada e illuminadas dae lucernai a cupolotto, cun intradas balaustrati. Sos fornici de innestu de sas capellas a sa navada sunt scanditi de lesene a sguscio cun semicapitelli compositi in istucu, innalzate subra de ampra zoccolatura in currispondèntzia de sos sottarchi de sa bia.
Su presbitèriu, introduidu dae un'arcone chi nde reduit s'amprura respetu a sa navada, est torradu a pesare, e est cumpletadu dae àbside cun calota unghiata, illuminada dae finestroni cuadrangulares. A su suo internu s'innalza un'iscenogràficu altare 'a ventaglio' in màrmaros e muratura, iscumpassadu dae un'arta cùpula subra de pennacchi e tamburu otagonale.
In ocasione de s'Incoronatzione bàndida de su bultu de sa Vèrgine cun su Pipiu, in su 1893 si fiat chertu dare ancora majore solennidade a sos internos de su tèmpiu, afidende·nde sa decoradura pitòrica a tèmperat a su parmense (ma residente in Bosa) Emilio Scherer, pinturas definitivamente aiat remòvidu a sa metade de su Noighentos pro s'esageradu deperimentu e s'acontzu de ampros tretos muràrios chi minetzaiant sa derrota.
Intre su 1912 e su 1913 fiat istadu perlongada sa navada cun su vanu de sa cantoria, reta subra de tres arcadas e fiat istadu torrada a costrùere sa fatzada subra de progetu de su cuglieritano cav. Roberto Sanna. S'ampru prospetu, in formas neogòticas, s'innalza subra de duos òrdines, cales si sumat su tìmpanu 'a lanterna de carabineri' chi, arretradu, lassat ispàtziu a un'ampra terratza. S'òrdine inferiore est ornato de aiais paradu cun capitellos compositi e de sa curnisa modanata a ses agudu de su portale, su superiore presentat tres bifore ogivali. Sa noa màchina de fatzada at recuperadu fintzas sos duos "piticos" campaniles, presentes ab antiquo a sos chirros de s'edifìtziu, ma regularizende·los a s'istile medievaleggiante, cun tantu de coronamentu a puntas e acroteri, ammaju reproposta in Cùllieri, unu deghènniu a pustis de, in su campanile de su Seminàriu regionale de su Sacru Coro.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de una sintètica ischeda in su volùmene de F. Masala subra de s'architetura oto-novecentesca (2001).

Bibliografia
G. Angotzi, Relatzione de sas bàndidas festas pro s'Incoronatzione de sa SS.ma Vergine de su Nie Titulare e Patrona de su Famadu Collegiata de Cùllieri, Casteddu, Tipu-Litografia Cummertziale, 1894;
M. Dadea, "Su Santuàriu de Santa Maria de su Nie. Cùllieri", in Itinerari Giubilari in sa provìntzia de Aristanis, Sestu, Zonza, 2000;
M.A. Scanu, "Seminàriu regionale sardu de su Sacru Coro", in F. Masala, Architetura de s'Unidade de Itàlia a sa fine de su '900, cannaca "Istòria de s'arte in Sardigna", Nùgoro, Ilisso, 2001, sch. 77;
M.A. Scanu, Emilio Scherer, Nùgoro, Poliedro, 2002.